چگونه قلب پنهان انرژی ایران به تپش افتاد؟

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، سال‌های پیش از ۱۳۳۵، کویر مرکزی ایران هنوز در سکوت خود فرو رفته بود. خاک سرخ و سنگ‌های نمکی روستای البرز قم زیر نور سوزان خورشید، تنها شاهد گام‌های آرام زمین‌شناسان و مهندسان حفاری بودند؛ مردانی که با نقشه‌ها و دستگاه‌های ابتدایی در جست‌وجوی انرژی پنهان زمین به دل کویر پا گذاشته بودند. گروهی از مهندسان خارجی همراه با زمین‌شناسان ایرانی ساختارهای زیرزمینی روستای البرز قم را بررسی می‌کردند و هر روز نشانه‌هایی از نفت و گاز مرغوب را ثبت می‌کردند، اما نبود تجهیزات انتقال و پالایش، مانع بهره‌برداری از این منابع می‌شد.

در همین سال‌ها، کوه نمک قم همچون نگهبانی خاموش، چاه‌های آزمایشی را در خود جای داده بود و جریان‌های گازی گاه‌به‌گاه خبر از منابع عظیم می‌داد. چشم‌انداز بیابان با تپه‌های کوچک و دشت‌های باز آرام و بی‌حرکت به‌نظر می‌رسید، اما در اعماق زمین، فشارهای پنهان در حال آماده شدن برای رخدادی شگرف بودند. این فشارها چند سال بعد با فوران چاه شماره ۵ و کشف منابع سراجه، قم را از شهری تاریخی به قلبی از انرژی ایران تبدیل کردند و رازهای پنهان زمین را پرده برداشتند.

♦ پیشینه اکتشاف
در سال‌هایی که نگاه‌ها به جنوب ایران دوخته شده بود و میادین آبادان، مسجدسلیمان و اهواز مرکز توجه جهانیان و ایران بودند، استان قم در سکوت و آرامش کویر مرکزی به آرامی میزبان نخستین تلاش‌های اکتشاف نفت بود. خاک سرخ و سنگ‌های نمکی، شاهد گام‌های آرام مهندسان و زمین‌شناسانی بودند که با تجهیزات ابتدایی، ساختارهای زیرزمینی این منطقه را بررسی می‌کردند. گروه‌هایی از مهندسان روزها و هفته‌ها در دل کویر می‌کاویدند و هر نشانه‌ای از نفت و گاز مرغوب را ثبت می‌کردند.

در سال ۱۳۱۸، شرکتی مشترک با سرمایه ایران و حضور کارشناسان خارجی، چند چاه آزمایشی در کوه‌های نمک حفر و خروج میعانات گازی و نشانه‌های نفتی مهندسان را امیدوار کرد، اما تجهیزات انتقال و ذخیره محدود سبب شد چاه‌ها بسته شوند.

با این حال، همین آزمایش‌ها نشان داد که خاک قم نه‌فقط پنهان از دیدگاه اقتصادی بلکه قلب پنهان انرژی ایران است. چشم‌انداز بیابان با تپه‌های کوچک و دشت‌های باز، آرام و بی‌حرکت به‌نظر می‌رسید، ولی در اعماق زمین، فشارهای پنهان آماده فورانی شگرف بودند. انگیزه این حفاری‌ها نه‌تنها استخراج نفت بلکه تأمین پایه‌های اقتصادی و راهبردی کشور و ایجاد منابع پایدار انرژی بود. کارشناسان و زمین‌شناسان به‌خوبی می‌دانستند که این خاک توانی بالقوه دارد که می‌تواند آینده انرژی ایران را متحول کند.

♦ فوران تاریخی
صبح‌گاه چهارم شهریور ۱۳۳۵، سکوت کویر روستای البرز با صدای غرش زمین شکسته شد. چاه شماره پنج میدان البرز قم، با فشار بی‌سابقه نفت، فواره‌ای عظیم به ارتفاع ۵۲ تا ۱۰۰ متر از زمین پرتاب نمود. رنگ قهوه‌ای نفت، آسمان را در بر گرفت و زمین و تجهیزات فلزی پیرامون چاه را سیاه کرد. کارگران و مهندسان با وحشت از منطقه گریختند و جاده‌ها و خطوط ریلی نزدیک متوقف شد، زیرا کوچک‌ترین جرقه می‌توانست فاجعه‌ای عظیم ایجاد کند.

در این شرایط بحرانی، میرون کینلی، آتش‌نشان صنعت نفت آمریکا، به منطقه اعزام شد تا فوران را کنترل کند. طی سه هفته تلاش مستمر، جریان نفت به‌وسیله لوله‌ها به نقطه‌ای امن هدایت شد تا از انفجار یا آتش‌سوزی گسترده جلوگیری شود. سرانجام پس از حدود سه ماه، فوران متوقف گشت و تخمین زده شد بیش از پنج میلیون بشکه نفت از چاه بیرون ریخته شده است.

این فوران، بزرگ‌ترین فوران نفت جهان در آن زمان ثبت شد و نام قم را بر تارک تاریخ نفت جهان جاودانه کرد. فوران چاه شماره پنج نه‌تنها اهمیت علمی و منطقه‌ای را نشان داد، بلکه توجه صنعتی کشور را به ظرفیت‌های نفتی مرکز ایران جلب کرد. تصویری که در ذهن‌ها نقش بست، خاکی سرخ، آسمانی سیاه و جریان ناپایدار نفت بود که نشان می‌داد زمین چگونه رازهای پنهان خود را آشکار می‌کند.

♦ کشف چاه شماره ۲ سراجه
چند سال پس از فوران تاریخی چاه شماره ۵ البرز، چاه شماره ۲ سراجه قم در ۳۰ بهمن ۱۳۳۷، به یک منبع عظیم نفت و گاز رسید. این کشف، ادامه موفقیت‌های اکتشافی در منطقه و نقطه عطفی برای صنعت نفت ایران بود. از همان آغاز، زمین‌شناسان و مهندسان پیش‌بینی می‌کردند که منابع قم می‌توانند خوراک چند سال پالایشگاه‌های کشور را تأمین کنند و نقش کلیدی در اقتصاد انرژی مرکزی ایران داشته باشند. مطالعات شرکت ملی نفت ایران نشان داد که ذخیره طبیعی قابل برداشت میدان نفتی قم بسیار چشم‌گیر است و با استفاده از روش‌های پیشرفته تزریق گاز، می‌توان میزان آن را افزایش داد. نفت این میدان از نوع سبک و مرغوب با درجه خلوص بالاست و به‌دلیل کیفیت بالا، ارزش قابل توجهی دارد.

پیشرفت‌های بعدی در سراجه، کشف منابع عظیم گاز طبیعی بود که از دهه ۵۰ تا ۸۰ خورشیدی تولید محدودی داشت. پس از آن به یک ذخیره‌گاه زیرزمینی گاز ایران تبدیل گردید. ظرفیت ذخیره‌سازی این میدان بیش از یک میلیارد مترمکعب گاز برآورد شده و می‌تواند در زمستان، روزانه تا ۱۵ میلیون مترمکعب گاز برای مصرف کشور تأمین کند. این ذخائر افزون بر اهمیت راهبردی، امنیت انرژی کشور و اهمیت تاریخی و اقتصادی منطقه را نیز دوچندان کرده است. با وجود این پتانسیل عظیم، بسیاری از چاه‌های قم به‌دلیل مصوبه هیئت دولت در سال ۱۳۶۹ و اولویت منابع مشترک نفت و گاز در جنوب و غرب کشور، بدون استفاده باقی مانده و کارشناسان هشدار داده‌اند که بهره‌برداری نکردن به‌هنگام از آن‌ها، می‌تواند سبب کاهش فشار ذخائر و نشت نفت به سفره‌های زیرزمینی شود.

اهمیت تاریخی، اقتصادی و راهبردی شهر قم با فوران چاه شماره پنج و کشف چاه شماره دو سراجه، جایگاهی ویژه در تاریخ نفت ایران پیدا کرد. این رخدادها نشان دادند که منابع ارزشمند نفت و گاز تنها در جنوب کشور متمرکز نیستند و مرکز ایران نیز می‌تواند قلب انرژی کشور باشد. از دیدگاه اقتصادی، نفت سبک و مرغوب قم با کیفیت بالا می‌تواند خوراک پالایشگاه‌های کشور را تأمین کند و توسعه آن به رشد سرمایه‌گذاری و اشتغال در استان کمک کند.

نزدیکی به تهران و پالایشگاه‌های موجود، دسترسی به زیرساخت‌های حمل‌ونقل و بازار، این منابع را برای توسعه صنعتی بسیار مناسب می‌کند. از دیدگاه تاریخی، فوران‌های قم و کشف منابع عظیم سراجه، تصویری قدرتمند از کوشش و ابتکار مهندسان دانش زمین‌شناسی و پتانسیل‌های طبیعی کشور ارائه دادند. این رخدادها نه‌تنها بر غنای تاریخ نفت ایران افزودند، بلکه الگویی برای ترکیب دانش، فناوری و مدیریت منابع طبیعی به نمایش گذاشتند. به بیان دیگر، قم با چاه‌های نفت، نه‌تنها نمادی تاریخی که فرصتی اقتصادی و راهبردی است که نشان می‌دهد چگونه زمین با تمام اسرار نهفته‌اش می‌تواند سرنوشت انرژی یک کشور را رقم بزند؛ تصویری که از خاک سرخ کویر، جریان سیاه نفت و ارتفاع فواره‌ها در ذهن مخاطب نقش می‌بندد. هنوز هم نماد قدرت و توان بالقوه منابع مرکزی ایران است.