«تاریخ مسجدسلیمان: تاریخ تحوّلات صنعت نفت»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، صبح روز پنجم خرداد ۱۲۸۷، نخستین چاه نفت ایران در مسجدسلیمان متولد شد. نفت ایران، مولود این شهر است که امروز در گوشه‌ای دوردست از خوزستان، کنج عزلت گزیده و سال‌هاست که گرد فراموشی بر آن پاشیده‌اند. این شهر اما روزگاری نه‌چندان دور، رونقی داشت و شور و هیاهویی. کتاب «تاریخ مسجدسلیمان» خاطره آن روزهای نه‌چندان دور است.

«تاریخ مسجدسلیمان از روزگاران باستان تا امروز» ما را به کوچه پس‌کوچه‌های مسجدسلیمان می‌برد تا برایمان از قصه پرغصه این شهر بگوید. این کتاب، احتمالاً نخستین کتابی است که به‌طور خاص به تاریخ مسجدسلیمان پرداخته و داستان آن را از زمان انسان غارنشین آغاز کرده است.

مسجدسلیمان، مرکز تمدنی مربوط به پانزده هزار سال قبل از میلاد مسیح است که بقایای آن را از زیر تپه‌ها و کوه‌های سر به فلک کشیده بیرون آورده‌اند. پروفسور گیرشمن، باستان‌شناس معروف فرانسوی در سال ۱۳۳۴ پس از یک‌سری حفاری در مسجدسلیمان و حوالی آن، در ۲۵ کیلومتری منطقه لالی در محلی به‌نام پبده به غاری برخورد نمود که افرادی بیش از چهارده تا پانزده هزار سال قبل از میلاد در آنجا سکونت داشته‌اند. به گفته نویسنده، مسجدسلیمان فعلی مقر حکومت‌نشین آریایی‌های ایرانی‌الاصل بوده و هر قومی که در خوزستان به حکومت رسیده، برای اولین‌بار در این شهر سکونت داشته‌اند. نویسنده پس از ذکر مختصری از تاریخ مسجدسلیمان از دوران باستان تا امروز، به اکتشاف نفت پرداخته است.

اولین کارشناس نفتی که از منطقه مسجدسلیمان که در آن موقع کوهستانی خالی از سکنه بود، دیدن کرد و اهمیت حوضچه‌های نفتی آلوده به قیر آن را ارزیابی نمود، لوفتوس بود. وی در سال ۱۸۵۵ میلادی، شخصاً از حوضچه‌های قیر مسجدسلیمان بازدید کرد و ماده آن را به‌دقت مورد آزمایش قرار داد و مقاله‌ای درباره آن منتشر کرد و در آن نوشت که احتمالاً تعداد فراوانی از این مخازن در کوهستان‌های بختیاری، در فواصل بین آتشکده کهن و مزبور «سرمسجد فعلی» و کوه آسماری «واقع بین هفتگل و مسجدسلیمان» که به‌طور طبیعی و خودکار، قیر از حوضچه‌های آن تراوش می‌کند، وجود دارد.

بعضی از کارگران قدیمی صنعت نفت مسجدسلیمان می‌گویند: قبل از این‌که انگلیسی‌ها به اکتشاف نفت در این ناحیه بپردازند، روس‌ها به این منطقه آمده بودند و حتی ساختمان‌های مخروبه آن‌ها نیز در جاهایی مثل «چوب‌سرخ» و «بی‌بی‌یان» موجود است.

پس از عقد قرارداد، دارسی، باید تصمیم می‌گرفت که عملیات حفاری را از کجا شروع کند و به چه کسی این مسئولیت را تفویض نماید. دو منطقه توصیه شده بود، یکی در غرب و دیگری در جنوب غربی. نخست محدوده‌ای در منطقه غرب به‌نام «چیاسرخ» در نزدیکی خانقین، در مرز فعلی بین ایران و عراق انتخاب شد. اگرچه مهندسان حفاری خیلی زود به نفت رسیدند، اما نفت چیاسرخ تمام شد و رینولدز مهندس اعزامی دارسی، با خوانین بختیاری وارد مذاکره شد و قراردادی میان کمپانی نفت و خوانین بختیاری برای اکتشاف در سرزمین بختیاری در نوامبر ۱۹۰۵ منعقد گردید.

پس از سه سال حفاری در چیاسرخ و دو سال در شاردین در حوالی ماماتین، اثاثیه و لوازم حفاری به میدان نفتون مسجدسلیمان منتقل شد و حفاری اولین چاه مسجدسلیمان در تاریخ ۲۳ ژانویه ۱۹۰۸ / ۳ بهمن سال ۱۲۸۶ آغاز گردید و در روز ۲۶ مه / ۵ خرداد سال ۱۲۸۷ چاه شماره یک مسجدسلیمان به نفت رسید.

در سال ۱۳۰۹، از طرف کمپانی نفت ایران و انگلیس، دعوتی از وزرا و نمایندگان مجلس شورای ملی برای بازدید از مؤسسات نفتی خوزستان به‌عمل آمد و قصیده ملک‌الشعرای بهار، نشان از رونق مسجدسلیمان در آن سال‌ها دارد. چنان‌که بهار می‌نویسد: مزدیسنان را بدیدم، از فراز قرن‌ها، کز شهامت ملک ایران را گلستان کرده‌اند.

روزنامه اطلاعات، روز سه‌شنبه یازدهم تیرماه ۱۳۳۰، پیرامون بازدید هیئت اعزامی نفت به مسجدسلیمان می‌نویسد: در کارخانه برق تمبی مسجدسلیمان، سه توربین سه هزار کیلوواتی از ۳۵ سال قبل مشغول به‌کار بوده که به‌تازگی چهار توربین سه هزار کیلوواتی دیگر وارد و نصب کرده‌اند تا به‌جای توربین‌های سابق که فرسوده شده، به‌کار افتد. در کارخانه مزبور یکی از کارمندان انگلیسی به مهندس بازرگان گفت: این اشیا، لوازم و تأسیسات تمام متعلق به ملت ایران است. ما نیم قرن آن‌ها را نگهداری کردیم، حالا صحیح و سالم به شما تحویل می‌دهیم و امیدواریم شما هم از این ثروت ملی ایران به‌خوبی نگهداری کنید.

این کتاب، علاوه بر آن‌که اطلاعات ذیقیمتی از تاریخ نفت در مسجدسلیمان دارد، به تاریخ اجتماعی نفت در مسجدسلیمان و چگونگی رشد و توسعه آن نیز پرداخته است و همچنین اطلاعاتی درباره امکاناتی که نفت با خود به این منطقه سوغات آورده، در خود دارد. امکاناتی همچون منازل مسکونی شرکت نفت و توسعه صنایعی همچون کارخانه گچ‌سازی، آسفالت، یخ‌سازی و توسعه خدمات شهری و خدمات اجتماعی شرکت همچون باشگاه مرکزی، باشگاه گلف، باشگاه سوارکاران، باشگاه کاوه، ایران، بی‌بی‌یان و…، باشگاه بولینگ، انجمن باغبانی، اسکواش و… بخشی نیز به حمل‌ونقل و ارتباطات مسجدسلیمان و آموزش و پرورش این شهر اختصاص دارد.

مسجدسلیمان از دهه ۱۳۳۰ با رشد و توسعه آبادان رو به افول گذاشت. بخش پایانی کتاب نیز به اوضاع این شهر در دهه‌های اخیر پرداخته و نویسنده درباره اوضاع مسجدسلیمان می‌نویسد: امروز شهری به‌جا مانده که چین و چروک‌های ناشی از کهنگی و سالخوردگی آن، از نظر عملیات نفت، چهره شاداب و پرطراوت دیروزش را گرفته و گرد سپید پیری بر چهره‌اش نشسته. مردم مهاجرت گسترده‌ای صورت داده‌اند، صنایع فعال اما کوچک پالایش نفت غیرفعال شده و جایگزینی برای آن‌ها ایجاد نشده است. این بیکاری‌ها و کاهش درآمد خانوار، باعث روی آوری بیش‌تر نیروی کار به بازار کار و درنتیجه افزایش بیش‌تر تعداد بیکاران می‌شود و علت اساسی را می‌بایست ‌عدم برنامه‌ریزی برای رشد صنعتی شهری دانست که تمام امکانات توسعه را از لحاظ زیربنایی، مسکن، رفاه اجتماعی و فردی، ارتباطات منطقه‌ای و از همه مهم‌تر نیروی انسانی قابل و ورزیده دارا بوده است.

چاپ اول کتاب «تاریخ مسجدسلیمان از روزگاران باستان تا امروز: تاریخ تحولات صنعت نفت» که توسط دانش عباس شهنی به رشته تحریر درآمده، زمستان سال ۱۳۷۴، به همت انتشارات هیرمند و در ۵۴۴ صفحه منتشر شده است.