«تأثیر صنعت نفت بر الگوی معماری مناطق نفتی»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از خبرگزاری کتاب ایران، کتاب «تأثیر صنعت نفت بر الگوی معماری مناطق نفتی» به بررسی تأثیر صنعت نفت بر معماری آبادان و ثبت گونه‌شناسی مسکن در این شهر در دوره‌های مختلف معماری معاصر و حضور سبک بومی‌شده معماری انگلیسی پرداخته است.

حضور صنعت نفت و پالایشگاه در آبادان در همه ابعاد زندگی این شهر که روزگاری عروس خاورمیانه خوانده می‌شد، تأثیرات همه‌جانبه و ماندگاری داشت؛ از فرهنگ تا اقتصاد و از زبان تا معماری.

نویسنده ضمن مطالعه گونه‌های مسکن شهری و شرکتی، تلاش کرده تا با توجه به مباحث گونه‌شناسی بومی و زیست‌محیطی منطقه و از طریق بررسی روند تاریخی این تغییرات، دستورالعمل‌هایی برای طراحی محیط پایدار ارائه کند تا علاوه بر تأثیر حفظ محیط زیست، در کاهش مصرف انرژی اثرگذار باشد. از این‌رو، این کتاب می‌تواند برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی ایران و علاقه‌مندان حوزه معماری فرصتی مغتنم باشد.

در بخشی از این کتاب آمده است: «بافت قدیم آبادان در هماهنگی کامل با اقلیم منطقه ساخته شده است. منطقه‌ای که آبادان در آن واقع است، آب‌وهوای گرم و مزطوب دارد. از مشخصات این نوع آب‌وهوا، بالا بودن رطوبت هوا و گرمای شدید و طاقت‌فرساست. در این بافت برای کم کردن رطوبت هوا و قابل تحمل کردن گرمای محیط، معابر نسبتاً باریک و دارای ارتفاع زیاد هستند؛ گاهی به‌قدری باریک می‌شوند که عبور دو نفر از کنار هم را با مشکل روبه‌رو می‌سازد.

ارتفاع زیاد و باریک بودن، علاوه بر این‌که با ایجاد سایه مانع تابش مستقیم نور خورشید بر دیوارها می‌شود بلکه کوران هوا نیز در معابر ایجاد می‌کند. برای ایجاد کوران هوای بیش‌تر، دیوارها در قسمت بالای معابر به یکدیگر نزدیک می‌شوند و حتی گاهی به فاصله نزدیک یگدیگر می‌رسند. کوران هوا موجب پایین آمدن رطوبت می‌گردد و رطوبت دیوارهای دوطرفه کوچه را نیز جذب و دیوارها را که در آن‌ها از آجر و محلی و ملات استفاده شده است، خشک می‌کند.»

در بخشی از این کتاب درباره تغییر و تحولات بافت قدیم آبادان، آمده است: «در سال‌های ۱۳۵۶ تا ۱۳۶۰ نوسازی حاشیه خیابان‌های واقع در محدوده بافت ادامه یافت. با جدا شدن حاشیه مرکزی بافت توسط اداره بندر و تبدیل قسمتی از بازار قدیم (آهنگران) پارچه‌فروشان به خیابان، روند تخریب این بخش از بافت به‌علت‌ عدم توجه به بافت منطقه شدت بیش‌تری پیدا کرد و قطعات مخروبه و بایر تبدیل به پهنه عریضی در جوار خیابان اداره بندر شد. در بهترین حالت، تنها هدف ترافیکی را مدّنظر داشته و بدون در نظر گرفتن فرهنگ و اقلیم منطقه، گذرهای فعال و سرزنده‌ای را ایجاد نکرد. در حال حاضر گذر پهلوی (خیابان امام) در دست احداث و نوسازی نهایی است که بدون عقب‌نشینی و برنامه‌ریزی شکل گرفت.

از اقدامات مهم در این دوره انتقال چند ارگان مرتبط با بافت مانند دادگستری، راهنمایی و رانندگی و مرمت تعدادی تک‌بنا توسط اداره میراث فرهنگی آبادان را می‌توان ذکر کرد ولی در کل، می‌توان چنین استنباط کرد که این اقدامات برای تزریق حیات به داخل بافت کافی نبوده و بیش‌تر در ظاهر بافت صورت گرفته است و قلب بافت دچار آسیب‌هایی جدّی و فرسودگی شده و در حال تخریب است.»

همچنین در بخش دیگری از این کتاب درباره محله‌ها و بافت‌های غیرشرکتی با کیفیت نامناسب، به معرفی محله «چادرآباد»، «حصیرآباد»، «کاغذآباد» و «احمدآباد» پرداخته است که در ابتدای تأسیس پالایشگاه آبادان، به‌خاطر کمبود مسکن شرکت نفت بسیاری از کارگران مجبور شدند در محله‌ای به‌نام چادرآباد زندگی کنند.

درباره این محله آمده است: «این افراد در چادرهایی که برپا شده بود، زندگی می‌کردند. زندگی در آن چادرها در هوای گرم تابستان بسیار طاقت‌فرسا بود. آن منطقه و چادرها از حداقل امکانات زندگی بی‌بهره بود، آب آشامیدنی و سیستم دفع آب‌های سطحی و فاضلاب شهری وجود نداشت. کودکان میان خاک و گل در رفت‌وآمد بودند؛ درحالی‌که کارمندان خارجی شرکت نفت در بریم و بوارده در خانه‌هایی کاملاً ویلایی به‌سبک معماری ایرانی زندگی می‌کردند.»

همچنین درباره محله «کاغذآباد» نیز آمده است: «روبه‌روی چادرآباد، منطقه‌ای آلوده وجود داشت که وضعیتی بسیار اسف‌بارتر و رقت‌آمیزتر از چادرآباد داشت. این محله را به‌واسطه آلونک‌هایی که با کاغذ و مقوا در آن ایجاد شده بود، کاغذآباد می‌خواندند. تفاوت اصلی آن با دیگر محلات فقیرنشین، سکونت بیش‌تر افراد مجرد در آنجا بود. از مشکلات عمده آن آتش‌سوزی بود، چرا که ساکنان آن داخل کارتن‌ها زندگی می‌کردند.»

کتاب «تأثیر صنعت نفت بر الگوی معماری مناطق نفتی: (گونه‌شناسی معماری مسکن در شهرستان آبادان)» تألیف ایمان اسپرغم و با ویراستاری سوده ابراهیم‌زاده، سال ۱۴۰۱، در ۴۱۶ صفحه توسط انتشارات اداره کل روابط عمومی وزارت نفت به چاپ رسیده است.