«تاریخ انرژی و تمدن»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از خبرگزاری کتاب ایران، کتاب «تاریخ انرژی و تمدن» تألیف وکلاو اسمیل و با ترجمه موسی (احسان) قنبری، از سوی انتشارات آرون به چاپ رسیده است.

انرژی، پول رایج جهان است. یکی از اشکال مختلف آن باید تغییر کند تا هر کاری انجام شود. نمود جهانی این دگرگونی‌ها از چرخش‌های عظیم کهکشان‌ها تا واکنش‌های گرماهسته‌ای در ستارگان را شامل می‌شود. روی زمین، از نیروهای زمین‌ساز تکتونیک صفحه‌ای که بستر اقیانوس‌ها را جدا و رشته‌کوه‌های جدیدی را ایجاد می‌کنند تا اثرات فرسایشی تجمعی قطرات باران (همان‌طور که رومی‌ها می‌دانستند، یک قطره آب، یک سنگ را نه به‌ زور بلکه با چکیدن مداوم توخالی می‌کند) را شامل می‌شود. با وجود چندین دهه تلاش برای دریافت نشانه معنی‌دار فرازمینی، زندگی روی زمین هنوز تنها حیات در جهان هستی است که ما می‌شناسیم و بدون تبدیل فتوسنتزی انرژی خورشیدی به زیست توده گیاهی، غیرممکن خواهد بود. انسان‌ها برای بقا به این دگرگونی و برای برپایی تمدن خود به جریان‌های انرژی بسیار بیش‌تری وابسته هستند.

کتاب «تاریخ انرژی و تمدن» بعد از پیش‌گفتار و سپاس‌گزاری در هفت فصل به موضوعاتی همچون انرژی و جامعه، انرژی در ماقبل تاریخ، کشاورزی سنتی، محرک‌های اصلی پیشاصنعتی و سوخت‌ها، سوخت‌های فسیلی، برق اولیه و انرژی‌های تجدیدپذیر، تمدن مبتنی بر سوخت‌های فسیلی و انرژی در تاریخ جهان می‌پردازد.

نویسنده در شرح انرژی ماقبل تاریخ به این نکته اشاره می‌کند که: «ما هرگز تاریخ اولین استفاده کنترل‌شده از آتش برای گرما و پخت‌وپز را نمی‌دانیم: هرگونه شواهد موجود در فضای باز مرتبط با بسیاری از رویدادهای بعدی حذف شد و در غارهایی که توسط نسل‌های بعدی اشغال شد از بین رفت. اولین تاریخ برای استفاده از آتش کنترل‌شده که به‌خوبی مورد تأیید است در حدود دویست و پنجاه هزار سال پیش بیان شد. ده‌ها سال بعد آن را تا هفتصد و نود هزار سال پیش، عقب بردند، درحالی‌که سوابق فسیلی نشان می‌دهد که مصرف برخی از غذاهای پخته‌شده در اوایل ۱.۹ میلیون سال پیش انجام شده است. اما بدون شک، در دوران پارینه‌سنگی زبرین (بیست تا سی هزار سال پیش، زمانی که انسان خردمند، نئاندرتال‌های اروپا را آواره کرد) استفاده از آتش بسیار گسترده بود.

آشپزی همیشه به‌عنوان یکی از اجزای مهم تکامل انسان در نظر گرفته شده و تأثیر عظیمی بر اجداد ما داشته است، زیرا دامنه و کیفیت غذای موجود را به میزان زیادی گسترش داده و پذیرش آن باعث بسیاری از تغییرات فیزیکی شده است (از جمله دندان‌های کوچک‌تر و حجم کم‌تر دستگاه گوارش) و تنظیمات رفتاری (مانند نیاز به دفاع از ذخائر غذای انباشته‌شده که پیوندهای محافظ زن و مرد را ترویج می‌کند) که درنهایت منجر به اجتماعی شدن پیچیده، زندگی بی‌تحرک و خوداهلی‌سازی شد.»

در فصل چهارم نویسنده به محرک‌های اصلی پیشاصنعتی و سوخت‌ها اشاره می‌کند: «اکثر مردم در جوامع ماقبل صنعتی مجبور بودند زندگی خود را به‌عنوان دهقان بگذرانند و به روشی کار کنند که در برخی از جوامع تا حدود هزار سال بدون تغییر باقی ماند. اما مازاد غذای ناپایداری که آن‌ها با کمک چند ابزار ساده و به‌کارگیری ماهیچه‌ها و نیروی حیواناتشان تولید می‌کردند، برای پشتیبانی از پیچیدگی‌های توسعه ناهمگن جوامع شهری کافی بود. ظاهراً این دستاوردها بیش از هر چیز در ساخت سازه‌های قابل توجه (از اهرام مصر باستان تا کلیساهای باروک عصر جدید اولیه)، افزایش ظرفیت‌ها و دسترسی به حمل‌ونقل (از انتقال با چرخ‌های کند روی زمین تا کشتی‌های سریع‌تر که قادر به دور زدن کره زمین هستند) و پیشرفت‌هایی در بسیاری از تکنیک‌های ساخت که بیش از همه پیشرفت‌های فن استخراج و ذوب فلزات پیشگام آن است، منعکس شده است.»

در فصل پنجم به شرح سوخت‌های فسیلی، برق اولیه و انرژی‌های تجدیدپذیر پرداخته شده است. «موتور بخار اولین محرک اصلی جدیدی بود که با موفقیت از زمان پذیرش آسیاب‌های بادی که بیش از ۸۰۰ سال پیش از آن استفاده می‌شد، معرفی گردید. این دستگاه اولین تبدیل‌کننده عملی، اقتصادی و قابل اعتماد انرژی شیمیایی زغال به انرژی مکانیکی بود و اولین محرک غیرجانداری بود که به‌جای تبدیل انرژی خورشیدی تقریباً به‌صورت آنی، از سوخت فسیلی انرژی می‌گرفت. موتورهای اولیه در اوایل قرن هجدهم تنها حرکت رفت‌وبرگشتی مناسب برای پمپاژ را فراهم می‌کردند، اما پیش از سال ۱۸۰۰ طرح‌هایی ارائه شد که حرکت چرخشی عملی‌تر و مناسب‌تری ایجاد می‌کردند. بدون شک، پذیرش موتورهای بخار تأثیری عمیق بر صنعتی‌سازی جهانی، شهرنشینی و حمل‌ونقل داشت و متون زیادی درمورد این تأثیرات نوشته شده است.»

فصل ششم به تمدن مبتنی بر سوخت‌های فسیلی و تفاوت آشکار جوامع پیشاصنعتی و تمدن مدرن می‌پردازد. «جوامع پیشاصنعتی به جریان‌های تقریباً فوری انرژی خورشیدی دسترسی داشتند و تنها بخش ناچیزی از این منبع تابشی بی‌پایان را به‌کار می‌گرفتند. در مقابل، تمدن مدرن وابسته به استخراج منابع عظیم انرژی از ذخائر سوخت‌های فسیلی است؛ ذخائری محدود که حتی در مقیاس‌های زمانی بسیار طولانی‌تر از عمر گونه انسانی نیز قابل تجدید نیستند. اتکا به شکافت هسته‌ای و بهره‌برداری از انرژی‌های تجدیدپذیر (افزودن برق تولیدی از باد و فتوولتائیک به بیش از ۱۳۰ سال استفاده از هیدروژنه کردن و روی آوردن به روش‌های جدید تبدیل زیست‌توده به سوخت) در حال افزایش بوده است، اما تا سال ۲۰۱۵، سوخت‌های فسیلی همچنان ۸۶ درصد از انرژی اولیه جهان را تأمین می‌کردند که تنها ۴ درصد کم‌تر از یک نسل پیش یعنی سال ۱۹۹۰ بود. با استفاده از این ذخائر غنی، جوامعی خلق کرده‌ایم که مقادیر بی‌سابقه‌ای از انرژی را دگرگون کرده‌اند. این تحول باعث پیشرفت‌های عظیمی در بهره‌وری کشاورزی و بازده محصولات گشته است؛ ابتدا به صنعتی‌سازی سریع و شهرنشینی منجر شده، سپس در گسترش و تسریع حمل‌ونقل و درنهایت، رشد چشم‌گیرتر قابلیت‌های اطلاعاتی و ارتباطی نقش داشته است و تمامی این پیشرفت‌ها به دوره‌های طولانی رشد اقتصادی با نرخ‌های بالا منجر شده‌اند که ثروت واقعی بسیاری را ایجاد کرده، میانگین کیفیت زندگی را برای اکثر جمعیت جهان افزایش داده و سرانجام اقتصادهای خدماتی جدید و پرانرژی را تولید کرده‌اند.»

در فصل هفتم، انرژی در تاریخ جهان مورد بررسی قرار گرفته و نویسنده به خوش‌بینی افرادی برای تأمین انرژی کافی برای بشر در آینده اشاره می‌کند. «افراد خوش‌بین به فناوری، آینده‌ای با انرژی نامحدود می‌بینند، خواه از سلول‌های خورشیدی فوق‌العاده کارآمد باشد یا از گداخت هسته‌ای و انسان‌هایی که سیارات دیگری را که متناسب با زمین بازسازی شده‌اند، مستعمره می‌کنند. برای آینده‌ای قابل پیش‌بینی (دو تا چهار نسل، ۵۰ تا ۱۰۰ سال)، من چنین دیدگاه‌های گسترش‌یافته‌ای را چیزی جز افسانه نمی‌دانم.

تنها قطعیت این است که شانس موفقیت در این جست‌وجوی بی‌سابقه برای ایجاد یک سیستم انرژی جدید که با بقای بلندمدت تمدن دارای انرژی بالا سازگار باشد، هم‌چنان نامطمئن باقی خواهد ماند. با توجه به درجه درک ما، این مسئله ممکن است به‌طور نسبی چالش‌برانگیزتر از غلبه بر موانعی که در گذشته پشت‌سر گذاشته‌ایم، نباشد. اما درک آن، هر چقدر هم که چشم‌گیر باشد، کافی نخواهد بود. آنچه نیاز است، تعهد به تغییر است تا بتوانیم بگوییم: «انسان محکوم به فناست، شاید چنین باشد. اما حتی اگر سرانجاممان نابودی است، بگذارید با تمام وجود تلاش کنیم. اگر تقدیر ما «هیچ‌چیزی» است، پس بگذارید همین هیچ، پاداشی عادلانه برای رنج‌هایمان نباشد.»

قرار گرفتن ضمائم، کتاب‌شناسی و مراجع در پایان کتاب «تاریخ انرژی و تمدن» از نقاط قوت کتاب و راهنمای خوبی برای ادامه مطالعه خوانندگان علاقه‌مند به موضوع انرژی به‌شمار می‌رود. «تاریخ انرژی و تمدن» نوشته وکلاو اسمیل و ترجمه موسی (احسان) قنبری است که در ۷۲۰ صفحه، شمارگان ۵۰ نسخه و بهای ۸۵۰ هزار تومان از سوی انتشارات آرون منتشر شد.