«غنیمت: داستان پرماجرای نفت از آغاز تا امروز»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، «غنیمت: داستان پرماجرای نفت از آغاز تا امروز» توسط دانیل یرگین به رشته تحریر درآمده است. این کتاب به‌وسیله اکبر تبریزی به فارسی برگردانده شده و سال ۱۳۸۰ به همت انتشارات علمی و فرهنگی، در ۱۰۵۴ صفحه به چاپ رسیده است.

تاریخ نوین نفت از نیمه دوم سده نوزدهم آغاز می‌شود اما سده بیستم است که با پیدایش نفت، دگرگونی کامل می‌یابد. نفت بزرگ‌ترین و نافذترین تجارت جهانی و عظیم‌ترین صنعتی است که در دهه‌های آخر سده نوزدهم ظهور کرد. استاندارد اویل در آخر آن سده بر تمام صنعت نفت آمریکا تسلط داشت و یکی از نخستین شرکت‌های بزرگ چندملیتی بود. گسترش این سوداگری در سده بیستم، شامل همه‌چیز، از حفاران چاه آزمایشی گرفته تا واسطه‌های چرب‌زبان و مدیران اقتصادی کارآمد و دیوان‌سالاران و شرکت‌های دولتی، مظهر تحول و تکامل سوداگری، استراتژی‌های تجارتی، دگرگونی تکنولوژیکی، توسعه بازار و درواقع اقتصاد ملی و بین‌المللی است. در سرتاسر تاریخ نفت، معاملاتی انجام پذیرفته و تصمیم‌هایی خطیر، بین اشخاص، شرکت‌ها و کشورها گرفته شده است که گاهی برمبنای محاسبات دقیق و زمانی برحسب تصادف بوده است. هیچ سوداگری دیگری مثل آن، معنای خطر کردن و پاداش گرفتن و تأثیر عمیق بخت و سرنوشت را نمی‌رساند.

درباره نقش‌های مختلف و متعدد نفت در سیاست، اقتصاد، جنگ و استعمار، کتاب‌ها، رساله‌ها و مقاله‌های زیادی به قلم پژوهشگران نوشته شده، اما کتاب «غنیمت: داستان پرماجرای نفت از آغاز تا امروز» اثر دانیل یرگین یکی از کامل‌ترین کتاب‌ها در زمینه تاریخ نفت است.

در این کتاب می‌خوانیم که چگونه نفت در اواسط سده نوزدهم به‌عنوان داروی بسیاری از دردها و بیماری‌ها در داروخانه‌ها فروخته می‌شد و در دوران‌های باستانی در عایق‌کاری ساختمان‌ها و کشتی‌ها یا به‌عنوان اسلحه آتش‌زا به‌کار می‌رفت. نخستین چاه نفت کِی و به‌وسیله چه کسی حفر شد؟ چرا واحد سنجش حجم نفت بشکه است؟ چگونه مردان نستوه با اتکا به پشتکار خستگی‌ناپذیر در دل جنگل‌های استوایی اندونزی درحالی‌که تا کمر در باتلاق‌ها و مرداب‌ها فرو رفته بودند و در مناطق گرم و بیابان‌های سوزان و از ژرفای دریاهای سرد و پرتلاطم یا در مناطق قطبی یخبندان دست به اکتشاف و استخراج نفت می‌زدند. از پالایش نفت – که ابتدا منحصر به نفت سفید برای ایجاد روشنایی بود و اگر بنزین هم به‌دست می‌آمد دور ریخته می‌شد – تا تقطیر کنونی آن که مشتقات بسیاری به‌دست می‌آید، همچنین در مراحل انتقال نفت به پالایشگاه‌ها و بازار، از حمل آن به‌وسیله گاری و چهارپا تا نفتکش‌های غول پیکر و لوله‌های نفت، حکایت‌هایی جالب و خواندنی دارد.

نویسنده از زندگی خصوصی غول‌های نفتی از قبیل راکفلر، پل گتی، هنری دتردینگ، گلبنکیان، برادران نوبل، همچنین مردان عادی و عامی که تصادفاً و براساس حدس و گمان، این ذخیره باارزش دیرسال را کشف کرده و از دل خاک بیرون کشیده‌اند، پرده برداشته است. سرگذشت سیاست‌مداران و دولت‌مردانی که در صنعت نفت نقش مؤثر و سرنوشت‌ساز داشته‌اند، از قبیل وینستون چرچیل، دریاسالار فیشر، دکتر محمد مصدق، ابن سعود، شیخ کویت و حتی صدام حسین، به جذابیت کتاب افزوده است.

این کتاب، چگونگی تأسیس سازمان‌های عظیم برای استخراج و عرضه نفت، مانند تراست اویل و شرکت‌های بزرگ دیگر و پیوند و وابستگی آنان را به همدیگر بیان کرده و «هفت خواهران» مشهور نفت و علت این نام‌گذاری را معرفی و روشن می‌کند.

نویسنده، شرحی شیرین و خواندنی از گذشته کشورهای نفت‌خیز و وضع آن‌ها، پیش و پس از کشف نفت، آورده است. مثلاً عربستان سعودی که قبل از کشف نفت تمام دارایی و ثروتش بیش از یک بارِ شتر نبود، درآمد سالانه‌اش در اوایل دهه ۱۹۷۰ به ۱۱۹ میلیارد دلار رسید.

یرگین از وقایع و مسائل تاریخی سخن به میان می‌آورد و حقایقی را برملا می‌سازد. از جمله می‌گوید که تا پیش از جنگ جهانی اول کشوری به‌نام عراق وجود نداشت، پس از آن جنگ، انگلستان با الحاق سه ایالت با آداب و سنن و مذاهب متفاوت در بین‌النهرین این کشور را ایجاد کرد. حال این کشور تازه سربرآورده چگونه مالکیت کویت را که چند قرن سابقه تاریخی دارد ادعا می‌کند و به آن بهانه به کویت لشکر می‌کشد و فاجعه سال ۱۹۹۰ را به بار می‌آورد؟!

در این کتاب، خواننده از تاریخچه قراردادهای پنجاه – پنجاه و نخستین اقدام ملی کردن صنعت نفت آگاه می‌شود. نقش نفت در تعیین سرنوشت دو جنگ جهانی تبیین و تلاش‌های آلمان هیتلری و ژاپن در جنگ جهانی دوم برای دست‌یابی به ذخائر نفتی به تفصیل ذکر شده است. خواننده پی خواهد برد که چه خون‌هایی فقط به‌خاطر به‌دست آوردن نفت به‌منظور دائر نگاه داشتن ماشین جنگی ریخته شده است و علت عمده و اصلی شکست سردار مشهور آلمانی، مارشال رومل – در جنگ صحرای شمال آفریقا – نداشتن سوخت و نفت بود؛ همچنین شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم.

این کتاب از علت و چگونگی ایجاد سازمان اوپک در سال ۱۹۶۱ شرح مبسوطی ارائه می‌دهد و خلاصه این‌که در این کتاب به مسائل و موضوعات فراوان و خواندنی پشت پرده اشاره شده است که خواننده را به اسرار و رموز و ترفندها و نیرنگ‌های صنعت نفت آگاه می‌کند.

با توجه به این‌که در کتاب «غنیمت: داستان پرماجرای نفت از آغاز تا امروز»، تاریخچه نفت از ابتدای کشف آن در نیمه دوم سده نوزدهم آغاز شده است و به جنگ عراق و کویت در سال ۱۹۹۰ پایان می‌یابد، اطلاعات آن کاملاً جدید و دست اول است.