بررسی چرائیِ وجود گرایش‌های گوناگون دربارۀ ملّی‌شدن نفت

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از ایبنا، مرتضی رسولی‌پور، پژوهشگر تاریخ معاصر کشورمان در قالب یادداشتی به بررسی چرائیِ وجود آثار منتشرشده و گرایش‌های گوناگون درباره نهضت ملی شدن صنعت نفت پرداخته است.

مرتضی رسولی‌پور: «مجموعه نطق‌ها و مکتوبات آیت‌الله کاشانی» به کوشش محمد ترکمان، نخستین اثری است که در این زمینه، در سال‌های دهه ۱۳۶۰ منتشر شد. سه سال قبل نیز کتابی از سوی دکتر محمدحسن سالمی، نوه دختر مرحوم کاشانی با عنوان «تاریخ مبارزات نهضت صنعت نفت ایران از نگاهی دیگر» نوشته شد که مرکز اسناد انقلاب اسلامی آن ‌را چاپ کرد.

افزون بر دو کتاب «مجموعه نطق‌ها و مکتوبات آیت‌الله کاشانی» و «تاریخ مبارزات نهضت صنعت نفت ایران از نگاهی دیگر»، در سال ۱۳۸۴، کتابی با عنوان «نیروی مذهبی بر بستر حرکت نهضت ملی» از سوی علی رهنما با رویکردی پژوهشی – اسنادی منتشر شد. به‌طور کلی امکان پدیدآمدن یک گرایش دینی – سیاسی واحد در شرایط و اوضاع آن سال‌ها ممکن نشد و به‌عبارتی، انواع و اقسام عقاید کمابیش مشابه درباره نهضت ملی شدن نفت و گروهی از مسائل دیگر مرتبط از جمله واقعه ۳۰ تیر زیر چتر ملی شدن قرار گرفت.

چنان‌چه مجموع گرایشات دینی – سیاسی در دست یک مقام یا شخصیت قرار می‌گرفت که اعتبار و نفوذ کلام فوق‌العاده سیاسی و غیر آن داشت، به‌طوری‌که می‌توانست سایر راهبران دینی را تحت‌الشعاع و نفوذ قرار دهد، در آن صورت می‌توانستیم انتظار داشته باشیم که موضوع ملی شدن نفت به تشکیل وفاق ملی بینجامد.

در این میان، کتاب علی رهنما با تکیه بر اسناد و مدارک و مکتوبات متنوع و گوناگون از چند جنبه حائز اهمیت است. وی در بررسی نقش و عملکرد سه رکن مهم از نیروهای مذهبی کشور (یعنی آیت‌الله کاشانی و گروه‌های هوادار و نواب صفوی و جمعیت فدائیان اسلام و بالاخره آیت‌الله بروجردی و نیروهای مذهبی سنتی) اثر ارزشمندی ارائه کرده است. هواداران آیت‌الله کاشانی را طبقات متوسط مذهبی و بازاریان و نیروهای مجمع مسلمانان مجاهد و شمس قنات‌آبادی تشکیل می‌دادند.

جمعیت فدائیان اسلام به رهبری نواب صفوی با نگاهی سیاسی به اسلام برای رسیدن به اهداف خود به حذف فیزیکی مهره‌های مانع بر سر راه ملی شدن نفت اعتقاد داشتند؛ از این‌رو اقدام به ترور هژیر و رزم‌آرا کردند، اما آیت‌الله بروجردی در اموری که تبعات سیاسی داشت حتی‌المقدور پرهیز می‌کرد زیرا مایل نبود تحت تأثیر نیات سیاسی هیچ جریان سیاسی قرار گیرد. سعی او پرهیز از هر نوع عمل شتابزده سیاسی که عاقبت نامعلومی داشت و اجتناب از به‌کارگیری نام دین و مذهب برای پیش‌برد اهداف این‌جهانی بود.

برای آیت‌الله بروجردی، شکست در دست‌یابی به هر هدف سیاسی این امکان را فراهم می‌آورد که در باورهای دینی مردم خلل وارد کند. از این‌رو در قضایایی که نمی‌توانست آغاز و انجام آن را به‌درستی پیش‌بینی کند، وارد نمی‌شد و همواره به طلاب حوزه‌های دینی و طرفداران خود توصیه می‌کرد که از درگیر شدن در این امور اجتناب کنند؛ درحالی‌که آیت‌الله کاشانی و جمعیت فدائیان اسلام از نظر سیاسی عمل‌گرا بودند با این تفاوت که فدائیان اسلام، تعهد جدی به اسلام بنیادگرا داشتند و برای مبارزه با تمام شکل‌های بی‌دینی تلاش می‌کردند.

اما آیت‌الله کاشانی تنها از آن‌رو که دریافته بود همه مقاصد سیاسی‌اش از طریق مجراهای قانونی محقق نخواهد شد، درصدد ائتلاف و پیوندی تاکتیکی با نیروهایی عمل‌گرا، جان‌برکف و فرمان‌بردار بود تا با دستور او هروقت خواست به صحنه بیایند و بر اوضاع و جریانات فشار و تأثیر بگذارند. این اتحاد چون جنبه تاکتیکی و مصلحت‌اندیشی داشت و به‌هیچ‌وجه جنبه اصولی نداشت درنتیجه پس از مدت کوتاهی میان آن‌ها فاصله افتاد و فدائیان اسلام از او هم گسستند و حتی او را آماج عناد و دشمنی خود قرار دادند.

از فدائیان اسلام که (تا قبل از دستگیری رهبران آن‌ها، موتور محرکه بخش مهمی از نهضت ملی شدن نفت بودند) بگذریم، آیت‌الله کاشانی به‌ویژه در دوره نخست زمام‌داری دکتر مصدق، شاخص‌ترین چهره قدیمی همراه با نهضت بود. بی‌گمان او با اقدامات شجاعانه‌ای که در تیرماه ۱۳۳۱ انجام داد، اصلی‌ترین نقش در بازگرداندن مصدق به قدرت ایفا کرد. دوره نخست‌وزیری چندروزه قوام در اواخر تیرماه ۱۳۳۱، به‌ویژه صادر کردن اعلامیه شداد و غلاظ «کشتی‌بان را سیاستی دگر آمد» توسط او، برای آیت‌الله کاشانی امکانی فراهم آورد تا در قامت رهبر جنبش ضدّاستعماری کشور ظاهر شود و وجهه استقلال‌طلبانه و مبارزه‌جویانه خود را بازیابد. صدور اعلامیه‌های ایشان در ۲۸، ۲۹ و ۳۰ تیر برضد قوام و دعوت مردم به نافرمانی، نصیحت پدرانه او به ارتش برای جدا کردن بدنه آن از فرماندهی و هم‌ساز کردن آن‌ها با نهضت، نقش به‌سزایی در موفقیت قیام ۳۰ تیر داشت.

باز از این سه نیروی مذهبی (آیت‌الله کاشانی، آیت‌الله بروجردی و فدائیان اسلام) که بگذریم، گروهی دیگر از نیروهای مذهبی بودند که تحت نظر و رهبری آیت‌الله طالقانی و مهندس بازرگان می‌کوشیدند در محافل مذهبی و دانشگاهی، آموزه‌های دینی را با عقلانیت و علم تطبیق دهند. این است که ما در جریان ملی شدن صنعت نفت، با آثار تولیدشده و گرایش‌های گوناگونی روبه‌رو هستیم.