لزوم احیای نقش فرهنگی وزارت نفت

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از خبرگزاری کتاب ایران، نجف دریابندری، صادق چوبک، محمدعلی موحد، حسن کامشاد، ابراهیم گلستان، ابوالقاسم حالت، مسعود برزین و بسیاری دیگر از چهره‌های درخشان ادب و فرهنگ ایران در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ خورشیدی یک نقطه مشترک کم‌تردیده‌شده دارند: همکاری با وزارت نفت و یا گفتن و نوشتن از نفت.

حامد زارع: خاورمیانه را با مفاهیم و وقایع زیادی می‌توان به‌یاد آورد. جنگ، خشونت، مذهب، سنت‌گرایی، بنیادگرایی و از این دست چیزها! اما یکی از دقیق‌ترین و حتی مرکزی‌ترین عناصر حیاتی خاورمیانه متأخر «نفت» است. ایران در قلب خاورمیانه جلودار تحولات مبتنی بر نفت بوده است. دو سال پس از امضاء فرمان مشروطیت و تشکیل مجلس شورای ملی، دکل حفاری مستقر در چاه شماره یک مسجدسلیمان به نفت رسید و سرفصل جدیدی در ایران شکل گرفت. کشفی بزرگ که اولین اکتشاف نفت در خاورمیانه نیز به‌شمار می‌آمد. تسلیح ایران با نفت، در قرن بیستم، تقدیر متفاوتی برایش رقم زد. از توسعه چشم‌گیر صنعتی در دهه چهل تا شکوفایی اقتصادی در دهه پنجاه گرفته تا رخداد انقلاب ۱۳۵۷ که در وقوع آن، از اراده‌های سیاسی بازارهای جهانی نفت گرفته تا اعتصاب کارمندان شرکت ملی نفت، بدون تأثیر نبودند. در دهه‌های پس از تأسیس جمهوری اسلامی نیز عنصر نفت و انرژی اهمیت خود را از دست نداد. از توسعه میدان‌های گازی پارس جنوبی در دهه هشتاد گرفته که رونق اقتصادی فراوانی در پی داشت تا تحریم‌های سنگین ایالات متحده در دهه نود که رکود اقتصادی جبران‌ناپذیری را تا همین امروز به‌دنبال داشته است.

اما به‌دست دادن هر روایتی از تاریخ ایران طی قرن بیستم بدون لحاظ کردن عنصر نفت، کم‌وکاستی‌هایی دارد. به‌نظر می‌رسد تکنوکرات‌ها و تکنسین‌های وزارت نفت در برهه‌هایی از تاریخ معاصر ایران، جایگاه کانونی عنصر نفت در تقدیر تاریخی کشور را به‌گونه‌ای درک کرده بودند که «نفت» و امور و شئون منتج از آن را به‌مثابه جزئیاتی از میراث طبیعی ایران قلمداد می‌کردند. این نگاه به نفت باعث شده بود که نفت منحصر در «صنعتِ نفت» نباشد و «فرهنگِ نفت» نیز جای پای خود را به حافظه فرهنگی ایران باز کند. بدین‌ترتیب، مدیران وزارت نفت در دهه‌های سی و چهل خورشیدی سعی وافری در پیوند دادن اهالی ادب و فرهنگ ایران با بدنه وزارتخانه داشتند. نگاه خاص این مدیران باعث شد تا چهره‌های درجه‌یک و شناخته‌شده‌ای از عرصه ادب و فرهنگ ایران پایشان به وزارت نفت باز شود.

نجف دریابندری، صادق چوبک، محمدعلی موحد، حسن کامشاد، ابراهیم گلستان، اسماعیل فصیح، ابوالقاسم حالت، مسعود برزین و بسیاری دیگر از چهره‌های درخشان ادب و فرهنگ ایران در دهه‌های سی و چهل خورشیدی یک نقطه مشترک کم‌تردیده‌شده دارند و آن‌هم همکاری با وزارت نفت و یا گفتن و نوشتن از نفت است. به این فهرست درخشان نام افراد دیگری نظیر طاهره صفارزاده، پروین دولت‌آبادی، صفدر تقی‌زاده، محمدجعفر مصفا، منوچهر فرمانفرمائیان و مهدی ماحوزی نیز می‌توان افزود. برخی از این چهره‌ها نظیر محمدعلی موحد تا سطح مشاور عالی ریاست هیئت‌مدیره و مدیریت عامل شرکت ملی نفت ایران پیش رفتند. نیازی به هیچ توضیح اضافه‌ای نیست که نامداری، دانایی و توانایی که در این مجموعه نهفته، در چه سطحی است.

علاوه بر این، شرکت ملی نفت ایران خود را متکفل حمایت از طرح‌ها و پروژه‌های فرهنگی و حتی فکری و فلسفی می‌دیده است. به‌عنوان مثال، در سال ۱۹۷۰ مجلد چهار بخشی «اسلام ایرانی» نوشته هانری کربن که در آن به بررسی اندیشه‌شناسانه متفکران ایرانی در تمدن اسلامی پرداخته شده، با نفقه شرکت ملی نفت در پاریس منتشر شد. جز آن، انبوه دیگری از آثاری که در آن به پیشینه تاریخی ایران‌زمین پرداخته شده نیز با حمایت وزارت نفت ایران منتشر شد. البته حمایت این وزارتخانه از فرهنگ و ادب ایران محدود به به‌کارگیری چهره‌های فرهنگی در مناصب و پست‌ها و همچنین حمایت از طرح‌ها و پروژه‌های فرهنگی نیست. وزارت نفت در برخی از رویدادها نظیر ورود مهم‌ترین و مدرن‌ترین دستگاه‌های چاپ مجله و کتاب و همچنین تاسیس سیستم‌های ادیتوریال حرفه‌ای نیز پیشگام بوده است. درمجموع می‌توان گفت وزارت نفت در نیمه نخست سده گذشته خورشیدی، در شکل‌گیری سال‌های نوستالژیک فرهنگ ایران به‌هیچ‌وجه کم‌اثر و بی‌نقش نبوده است.

جای خوشبختی است که در چند ماه گذشته، انتشارات وزارت نفت با مدیریت جدیدی که نه‌تنها متوجه بلکه متذکر نقش سال‌های دور این وزارتخانه در شکل‌گیری روندها و رویدادهای فرهنگی است، مترصد احیای نقش فرهنگی وزارت نفت و برقراری ارتباط دوباره‌ای با چهره‌های عرصه فرهنگ و ادب ایران شده است. از جمله این تکاپوها می‌توان به راه‌اندازی کتابخانه اختصاصی ارتباطات و روابط عمومی با نام استاد دکتر محمدعلی موحد و برگزاری نشستی به بهانه بازنمایش مستند «موج، مرجان و خارا» ساخته ابراهیم گلستان اشاره کرد. مستندی که در سال ۱۳۴۱ به سفارش شرکت ملی نفت ایران ساخته شد و در آن، به فراز و نشیب‌های توسعه منطقه نفت‌خیز گچساران و رساندن خط لوله نفت آن به خارگ پرداخته شده ‌است.