«رنج نفت: تاریخ اجتماعی نفت در ایران»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، کتاب «رنج نفت: تاریخ اجتماعی نفت در ایران» یکی از تازه‌ترین آثار پژوهشی چاپ‌شده تورج اتابکی به‌شمار می‌رود که سال ۲۰۲۵، در ۳۸۵ صفحه توسط انتشارات دانشگاه کمبریج روانه بازار کتاب شده است.

قرن بیستم که اغلب از آن با عنوان «قرن نفت» یاد می‌شود، شاهد رشد و نفوذ نفت به‌عنوان نیرویی محوری در اقتصاد و سیاست جهانی بود؛ درحالی‌که بسیاری از پژوهش‌ها به روابط سیاسی میان شرکت‌های نفتی و دولت ایران پرداخته‌اند. تورج اتابکی، پژوهشگر تاریخ اجتماعی در یکی از تازه‌ترین آثارش یعنی «رنج نفت: تاریخ اجتماعی نفت در ایران»، تصویری پیچیده از تاریخ اجتماعی نفت در ایران ترسیم می‌کند.

تورج اتابکی در تألیف این کتاب، کم‌تر به سراغ اسناد و منابع سنتی رفته و از طریق مصاحبه با کارشناسان و گزارش‌های میدانی، به بررسی تأثیرات گسترده و تکان‌دهنده‌ نفت بر زندگی مردم جنوب پرداخته است: از ساخت جاده‌ها گرفته تا ورود کارگران مهاجر. کتاب «رنج نفت» با نگاهی به زندگی و چالش‌های کارگران نفت در کنار تحلیل درگیری‌های ژئوپلیتیکی، دوره‌هایی چون ۲ جنگ جهانی، صنعتی شدن و نوسازی، تلاش‌های ملی‌سازی در دهه‌ ۱۳۳۰ و بحران‌های سیاسی دهه‌ ۱۳۵۰ را واکاوی می‌کند.

پژوهش‌های تاریخ نفت اغلب با ساختاری نخبه‌گرایانه، نقش‌های تاریخی را به گروه نخبگان سپرده‌اند و با دوره‌بندی رویدادها به نقاط کلیدی، کنش و عاملیت گروه‌های فرودست را به فراموشی سپرده‌اند، اما مؤلف «رنج نفت» به‌دنبال آشکار ساختن ساختارهای اجتماعی بنیادین و کنشگران به حاشیه رانده‌شده‌ای است که نقشی محوری در شکل‌گیری تاریخ نفت در ایران ایفا کرده‌اند.

اتابکی در بررسی تاریخ اجتماعی نفت ایران درصدد است با نوشتن تاریخ از پایین و تاریخ زندگی روزمره، تصویری دقیق‌تر، غنی‌تر و فراگیرتر از ساختار اجتماعی نفت ارائه دهد. او از تحلیل‌های سنتی که بر کارگران و اتحادیه‌های صنفی با دامنه محدود کنشگری متمرکز بودند، فراتر رفته و کوشیده است تا ظهور و شکل‌گیری هویت نیروی کار را نه‌فقط از خلال رویارویی‌های آنان با دولت، بلکه از منشور تجربه‌های زیسته‌ گسترده آنان بررسی کند، تجربه‌هایی چون محیط‌های کاری، محل‌های سکونت، خدمات آموزشی و درمانی و نیز شیوه‌های گذران اوقات فراغت. او هم‌زمان، نگاهی موشکافانه و درعین‌حال سنجیده به سایر دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی در خوزستان، سراسر ایران، منطقه و جهان نیز داشته است.

مؤلف با بررسی گسترده‌ آرشیوها، مصاحبه‌های میدانی، گردآوری اسناد و منابع محلی و تحلیل مجموعه‌ای متنوع از داده‌ها، پژوهشی متمایز از دیگر پژوهش‌های این حوزه ارائه داده است. او با تمرکز بر زندگی روزمره‌ کارگران نفت، شبکه‌های اجتماعی‌شان، شیوه‌های مقاومت و سازگاری و نیز تعامل آن‌ها با ساختارهای قدرت – از دولت و شرکت‌های نفتی گرفته تا نهادهای محلی و جهانی – برخلاف تاریخ‌نگاری‌های مرسوم، تاریخ را از منظر زیسته و از پایین روایت می‌کند. چنین نگرشی نه‌تنها تصویر رایج از نیروی کار را به چالش می‌کشد، بلکه نشان می‌دهد چگونه کارگران، در بسترهای گوناگون، نه به‌مثابه‌ سوژه‌های منفعل، بلکه به‌عنوان کنشگرانی تأثیرگذار عمل کرده‌اند.

از نقاط برجسته این اثر می‌توان به یادداشت‌ها و خاطرات شفاهی کسانی همچون ابراهیم گلستان، رحمت جزنی، حسن کامشاد، عصمت یزدان‌پناه ‌دائی و فریده گ. (که تا زمان مرگش خواستار ناشناسی بود) اشاره کرد که روایت‌هایی از فعالیت‌های حزب توده قبل از کودتای مرداد ۱۳۳۲ و سال‌های پس از آن، به‌ویژه در میان نیروی کار و کارکنان صنعت نفت ارائه داده‌اند و علینقی علیخانی، وزیر اقتصاد دهه ۱۳۴۰ که نخستین سال‌های پس از تأسیس کنسرسیوم، تلاش‌های کارگران برای خرید مجدد و تلاش‌های شرکت ملی نفت ایران برای بهبود شرایط زندگی کارگران را روایت کرده است.

یافته‌های کتاب نشان می‌دهد که صنعت نفت نه‌تنها اقتصاد و سیاست ایران را شکل داده، بلکه ساختارهای اجتماعی، هویت‌های طبقاتی و حتی فرهنگ و زندگی روزمره مردم را دگرگون ساخته است. اتابکی بر این باور است که تلاش‌های ملی‌سازی، دخالت‌های خارجی و جنبش‌های کارگری همگی بخشی از فرآیندی بزرگ‌تر بود که ایران را به یکی از بازیگران کلیدی در بازار جهانی نفت مبدل سازد. بااین‌حال، این تحولات اغلب با نابرابری، استعمار و سرکوب همراه بوده‌اند. از همین‌رو، درک کامل تاریخ ایران بدون توجه به نقش اجتماعی و فرهنگی نفت ممکن نیست و این صنعت همچنان یکی از عوامل تعیین‌کننده در آینده ایران باقی خواهد ماند.

فهرست مطالب کتاب بدین‌شرح است:
کشف نفت و شکل‌گیری جامعه جدید ایرانی
نفت و کار در جنگ جهانی اول
نفت و مدرنیزاسیون اقتدارگرا در دوره بین ۲ جنگ
جنگ جهانی دوم: رقابت قدرت‌های بزرگ برای نفت
آماده شدن برای جهش: به‌سوی ملی‌سازی نفت
فاصله حاکمیت: نفت ایران در ۱۳۲۹-۱۳۳۳
از نابرابری به‌سوی توسعه برنامه‌ریزی‌شده: ۱۳۳۳-۱۳۴۱
نفت، نیروی کار و دولت توسعه‌محور: دهه‌های ۴۰ و ۵۰ خورشیدی
فعالیت‌های کارگری: از انقلاب سفید تا انقلاب اسلامی