«از تهران تا کاراکاس؛ نفت و سیاست در ایران»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از اداره کل روابط عمومی وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران، ما کتاب کم می‌خوانیم و مطالعه‌مان اندک شده است. معمولاً از هرکس هم که بپرسی، یک پاسخ می‌شنوی: «وقت نداریم»، «مشغله‌ها نمی‌گذارد»… با این مطلب همراه شوید تا شما را با برخی از کتاب‌های تاریخ نفت که بهترین نمونه‌های تاریخ‌نگاری درباره صنعت نفت ایران هستند، آشنا کنیم.

♦ از تهران تا کاراکاس
علی بهرامی: این کتاب دوجلدی است و شامل مجموعه‌ای از خاطرات منوچهر فرمانفرمایان از رجال عصر پهلوی و از نخستین فارغ‌التحصیلان مهندسی نفت در ایران. یک نکته مهم که کتاب او را خواندنی می‌کند، این است که او نه صرفاً مورخی بیرون از صنعت نفت ایران بلکه مشاهده‌گری است که از ماجراهای نفت ایران برای مخاطب خود روایت‌گری می‌کند. نویسنده به‌دلیل پست‌های فراوانی که در صنعت نفت ایران در عصر پهلوی داشته، خاطرات خود را در ابعاد گسترده و با جزئیات زیادی منتشر کرده است. در میان کتاب‌های تاریخ نفت، شیوه خاطرات‌نویسی کم‌تر پیدا می‌شود و شاید بتوان گفت یکی از نمونه‌های منحصربه‌فرد همین کتاب «از تهران تا کاراکاس» است. خواندن این کتاب می‌تواند شما را با جزئیات زیادی از تحولات اقتصادی و سیاسی نفت در دوران پهلوی آشنا کند. سه سمت بسیار مهم فرمانفرمایان عبارت بود از: مدیرکلی اداره نفت و امتیازات، معاونت مدیر فروش شرکت نفت ملی ایران و عضویت هیئت‌مدیره کنسرسیوم بین‌المللی نفت.

♦ از نفت تا داستان
چنان‌که می‌دانید، داستان نفت ایران و پیدایش صنعت نفت در کشورمان از جنوب و در حوالی مسجدسلیمان آغاز شد. هم‌اکنون نیز مناطق نفت‌خیز جنوب، بزرگ‌ترین تولید کننده نفت ایران است و قلب صنعت نفت کشورمان در آنجا می‌تپد. کشف نفت و توسعه و گسترش صنایع مربوط به آن چیزی نبود که صرفاً تأثیرات فناورانه داشته باشد بلکه اثرات اجتماعی و فرهنگی و هنری بسیار زیادی در منطقه جنوب و جنوب غربی ایران گذاشت. کتاب از «نفت تا داستان» نوشته شبنم حاتم‌پور به زاویه مهمی از تأثیر صنعت نفت در فرهنگ و هنر مناطق نفت‌خیز جنوب پرداخته است. این کتاب می‌کوشد تا با نگاهی تاریخی و تحلیلی نشان دهد که نفت چگونه در داستان‌های نوشته‌شده توسط نویسندگان جنوبی ایران، خودش را نشان داده است. این کتاب اگرچه به داستان‌نویسی مرتبط می‌شود اما درحقیقت نگاهی است تاریخی به سیر تحولات داستان‌نویسی نفتی در جنوب ایران. اگر اهل داستان و رمان هستید، خواندن این کتاب قطعاً بسیار جذاب خواهد بود. از خصلت‌های ویژه کتاب، این است که شما را با تاریخ حضور نفت در مناطق نفت‌خیز جنوب از زاویه‌ای ادیبانه آشنا خواهد کرد.

♦ آقای رهبر
شهید غلامرضا رهبر، خبرنگار، گزارشگر، مستندساز و گوینده رادیو نفت ملی آبادان بود. سیدقاسم حسینی کوشیده است تا در قالب کتابی که مجموعه‌ای از خاطرات همکاران نفتی شهید رهبر است، مجموعه‌ای مدون و منظم از زندگی این شهید به مخاطبان و علاقه‌مندان عرضه کند. نکته بسیار جالب توجه درباره کتاب «آقای رهبر» این است که در لابه‌لای تک‌تک خاطرات مکتوب‌شده، تاریخ صنعت نفت موج می‌زند. درحقیقت می‌توان گفت این کتاب یک تاریخ مردمی از صنعت نفت از سوی کارکنان آن است. تاریخی که در جزئیات بسیار دقیق و فنی روایت شده و خواندن آن می‌تواند مخاطبان را با دنیای نفتی کارکنان صنعت نفت و یکی از مشهورترین شهیدان صنعت نفت ایران آشنا سازد. نویسنده و گردآورنده خاطرات کتاب درباره شیوه کار و نحوه جمع‌آوری این کتاب، نوشته است: «برای حفظ تسلسل تاریخی، سعی کردم خاطرات به‌صورت تاریخ‌مند و به‌اصطلاح کونولوژیک کنار هم چیده و در حد مقدور روایتی خطی از آغاز زندگی تا شهادت شهید غلامرضا رهبر به دست دهم. البته برخی از خاطرات فاقد تاریخ بودند. تاریخ برخی از خاطرات را با توجه به قرائن درون و برون‌متنی، پیدا کردم، اما برخی از خاطرات همچنان بی‌تاریخ ماندند. سعی کردم در تدوین نهایی، آن‌ها را در جای مناسبی بنشانم».

♦ اصلاح‌طلبی ناکام
کتاب «اصلاح طلبی‌ناکام: واکاوی تئوریک جنبش ملی نفت و دولت دموکراتیک مصدق» را عباس نعیمی نوشته است. کتابی تاریخی – تحلیلی که تأکید آن بر اندیشه‌های دکتر مصدق و کسانی است که دولت او را شکل دادند. این کتاب ضمن توجه به وقایع و رخدادها می‌کوشد تا شیوه حکمرانی و کنش‌های سیاسی – اجتماعی مصدق و یارانش را از منظر تاریخ اندیشه، بررسی و واکاوی کند. اگرچه نویسنده به‌درستی جنبش و فکر دکتر مصدق را در اصلاح امور و شرایط اساسی اجتماعی و اقتصادی ایران دوران پهلوی دوم، دچار ناکامی می‌بیند اما مسئله اساسی کتاب، شناخت و درک صحیح از این ناکامی است. این کتاب بیش از آن‌که بر احوالات و شخصیت‌های تأثیرگذار در جنبش ملی شدن صنعت نفت بپردازد، بر کنش‌ها و واکنش‌های نیروهای اثرگذار در این جنبش در حدود سال‌های ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۳ متمرکز است. کتاب «اصلاح‌طلبی ناکام» تحلیل‌های قابل توجهی دارد و چنانچه آن را مطالعه کنید، با یک تاریخ تحلیلی و فکری مواجه خواهید بود که ممکن است در وهله نخست اندکی کسل‌کننده به‌نظر برسد، اما با کمی دقت بیش‌تر خواهید دید که شما را به لایه‌های عمیق‌تری از یک برش تاریخی کشورمان خواهد برد.

♦ آتش‌نشانان، سربازان بدون پلاک
این کتاب، خاطرات شفاهی است و به نوعی کوشیده تا با روایت‌گری از فعالیت آتش‌نشانان مناطق نفت‌خیز جنوب، سیر تاریخی حضور این کارکنان صنعت نفت ایران را در برهه‌های زمانی مختلف نشان دهد. آتش‌نشانان نفت در صحنه‌های تاریخی زیادی حضورهای ماندگار داشته‌اند و اگر می‌خواهید با بخشی از این حضور آشنا شوید، حتماً این کتاب سرشار از رخدادهای تلخ و شیرین و حماسی را بخوانید. در پشت جلد کتاب «آتش‌نشانان، سربازان بدون پلاک» آمده است: «کتاب حاضر از مجموعه تاریخ شفاهی صنعت نفت است که در آن، آقای ناصر سعدی، پیشکسوت ایمنی و رئیس پیشین اداره ایمنی و آتش‌نشانی شرکت بهره‌برداری نفت و گاز گچساران، خاطرات و تجربیات خود را در سه بخش ارائه می‌کند: بخش نخست، خاطرات مربوط به حضور شرکت‌های خارجی تا مقطع انقلاب اسلامی، بخش دوم، آغاز جنگ تحمیلی تا مقطع بازسازی و سومین بخش، حوادث و رویدادهای پس از جنگ تا سال ۱۳۹۰ را شامل می‌شود که به‌نوعی بی‌تأثیر از رویدادهای جنگ نیست».

♦ اعتصاب کارکنان صنعت نفت و پیروزی انقلاب اسلامی
در آستانه رخداد پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ یک رویداد بسیار مهم، نقش بسیار حیاتی داشت. اعتصاب کارکنان صنعت نفت ایران توانست به‌قدری بر تحولات انقلاب اسلامی اثر بگذارد که تمامی معادلات دربار پهلوی و حامیان بین‌المللی آن را به‌هم زد. کتاب «اعتصاب کارکنان صنعت نفت و پیروزی انقلاب اسلامی» که مرکز اسناد انقلاب اسلامی آن را به چاپ رسانده، مجموعه‌ای بسیار نفیس از اسناد و مکاتبات این دوران و این رخداد بزرگ است. در این کتاب به‌ ترتیب و توالی زمانی نشان داده می‌شود، کارکنان صنعت نفت چگونه وارد عمل شدند و برای پیروزی انقلاب دست به اعتصاب زدند. همچنین واکنش‌های حکومت در ابعاد محلی و مرکزی در این کتاب درج شده است. اگر به خواندن تاریخ از روی اسناد معتبر تاریخی علاقه‌مند هستید، خواندن این کتاب را از دست ندهید. برخی نامه‌ها و گزارش‌های این کتاب به‌قدری خواندنی هستند که گویی در حال تماشای یک سریال تاریخی هستید.

همچنین در این زمینه، می‌توانید بخوانید:
«برندۀ جنگ‌های نفت کیست؟»