«محیط مصنوع و شکل‌گیری طبقۀ کارگر صنعتی»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از خبرگزاری کتاب ایران، کتاب «محیط مصنوع و شکل‌گیری طبقه کارگر صنعتی» (تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران) نوشته کاوه احسانی با ترجمه مارال لطیفی از سوی نشر شیرازه منتشر شده است. این کتاب، هفت فصل و یک فهرست منابع دارد و به تاریخ اجتماعی صنعت نفت در ایران از منظر شکل‌گیری طبقه کارگر صنعتی در خوزستان می‌پردازد. نویسنده در این کتاب بر شهر پالایشگاهی آبادان تمرکز دارد و کنش‌ها و تعاملات کنشگران اجتماعی دخیل در ساختن این شهر صنعتی را مورد بررسی قرار می‌دهد.

احسانی، فصل نخست یا درآمد کتاب خود را با عنوان «تاریخ اجتماعی کار و نفت به‌مثابه تاریخی شهری» دنبال می‌کند و می‌گوید که رویکرد و دیدگاه کلی خودش به این موضوع بینارشته‌ای و ورودش به بحث از زاویه فضا و جغرافیاست. وی در این بخش از کتاب خود، مفاهیم نظری همچون «مواجهه نفتی، نظم اجتماعی و سیاسی نفت به‌مثابه هم‌نشت، مجموعه نفتی و عادت‌واره نفتی» می‌پردازد و در ادامه، نقاط عزیمت نظری، تجربی و تاریخی را توضیح می‌دهد.

نویسنده، فصل دوم کتاب را «ژئوپولتیک تاریخی نفت در خوزستان» نام‌گذاری کرده است. وی در این فصل به بررسی دوباره صورت‌بندی منطقه‌ای و ملی خلیج فارس و ایران، برای حضور در نوعی سیاست امپراتوری جهانی می‌پردازد که از طرف انگلیس هدایت می‌شد. احسانی در این فصل نشان می‌دهد که چگونه نهادهای دولتی و گماشتگان حکومتی در ایران، همچون موضع دولت انگلیس در قبال ایران و خلیج فارس در تلاش برای هم‌پایی و وفق یافتن با شرایط آشفته و جدید، دستخوش تغییرات مداوم در پیکربندی خود می‌شدند که در خوزستان این تغییر جهت‌ها، به ظهور عادت‌واره نفتی جدید در دهه ۱۹۲۰ میلادی منجر شد.

فصل سوم از کتاب به مبحث «مواجهه نفتی در خوزستان ۱۹۲۱-۱۹۰۸» اختصاص پیدا کرده است که نویسنده در آن، به بررسی جوامع محلی وابسته به زمین و محیط‌های شبانی در هنگام جایگیری‌شان در دل چرخه جهانی سرمایه‌داری نفتی می‌پردازد. همچنین احسانی در این فصل نشان می‌دهد که مقولات به‌ظاهر بدوی و سنتی همچون هویت قبیله‌ای، هرگز مستقر و دائمی نبوده‌اند، بلکه همواره با جریان‌ها و خواست‌های جهان بزرگ‌تر وفق پیدا می‌کرده‌اند و مشغول دست و پنجه نرم کردن با اصطکاک‌های درونی بوده‌اند که نهایتاً ثابت شد امکان تفوق بر آن‌ها وجود ندارد.

احسانی، فصل چهارم از کتاب خود را با عنوان «جنگ جهانی اول و پی‌آمدهای آن: ظهور «مسئله اجتماعی» و تأثیرش بر مجموعه نفتی (۱۹۲۶-۱۹۱۴)» نامیده است؛ فصلی که در آن، نشان می‌دهد دولت انگلیس چگونه در دوره پس از جنگ جهانی اول و در واکنش به ظهور سیاست توده‌ای و ظهور ملی‌گرایی ضداستعماری، دستخوش تحولات عمیق شد که پیامد این وضعیت، ظهور مسأله اجتماعی به‌عنوان دغدغه اصلی اشکال مختلف حکومت و نهادهای حکومتی بود. در این فصل، ظهور سیاست توده‌ای و اقدامات رفاه اجتماعی را به‌دنبال جنگ جهانی اول به‌مثابه پاسخ به بخشی از خواست‌های فرودستان برای حقوقی خواهیم دید که تحت مقوله شهروندی اقتصادی و سیاسی قرار می‌گیرند. این فصل ممکن است در نگاه نخست در نظر خوانندگانی که بیشتر با تاریخ اروپا و غرب آشنایی دارند، اضافی و حتی بی‌ربط با ماجرای اصلی باشد اما هدف نویسنده از ورود به این موضوع از زاویه تاریخ جهانی کار، تاریخی‌سازی کنش‌های اقتصادی، صنعتی، حکومتی و مدیریت اجتماعی بوده است.

«دوران پس از جنگ: پدرسالاری ناخواسته و مسئله اجتماعی در مجموعه نفتی خوزستان» عنوان فصل پنجم از کتاب را تشکیل می‌دهد. احسانی در این فصل به کاوش زمینه بروز «امر اجتماعی» در خوزستان از منظر شرکت نفت و دولت نوپای ایران می‌پردازد. نویسنده در فصل ششم با عنوان «ترکیب یک شهر نفتی (۱۹۲۴-۱۹۲۷)» طیفی از اتحادهای شهری جدید را بررسی می‌کند که در سال‌های میان دو جنگ جهانی، در آبادان برای مقاومت در برابر خلع ید بیشتر از طرف سرمایه‌داری نفتی و نیز برای تقاضای «حق بر شهر» ظهور کرد. این جنبش‌های فرودستان توسط جماعت ناهمگونی شکل می‌گرفت که از محل اصلی سکونت خود جدا شده بودند.

«جمع‌بندی: آبادان و کارگران نفت در سال‌های بین دو جنگ (۱۹۲۶-۱۹۴۱)» عنوان فصل هفتم از کتاب احسانی است که در آن به ارائه جمع‌بندی از تاریخ اجتماعی آبادان، منطقه و مجموعه نفتی و نیز طبقات کارگر در صنعت نفت در طول سال‌های بین دو جنگ جهانی می‌پردازد. بنابراین در جمع‌بندی کتاب، خطوط عمده دوره منتهی به جنگ جهانی دوم که به اشغال ایران توسط متفقین و کناره‌گیری اجباری رضاخان منجر شد، مورد تحلیل قرار می‌گیرد. احسانی، فهرست منابع را در پایان کتاب خود ‌آورده است؛ فهرستی که شامل منابع آرشیوی، منابع فارسی و منابع انگلیسی می‌شود.

نشر شیرازه، کتاب «محیط مصنوع و شکل‌گیری طبقه کارگر صنعتی» (تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران) نوشته کاوه احسانی را با ترجمه مارال لطیفی، در ۶۴۲ صفحه و با قیمت ۳۶۰ هزار تومان به چاپ رسانده و روانه بازار کتاب کرده است.