«پنجاه سال نفت ایران»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه، «پنجاه سال نفت ایران» روایتی است به قلم مصطفی فاتح و همان‌گونه که از عنوان هویداست، ۵۰ سال ابتدایی تاریخ نفت در ایران را مورد بررسی قرار می‌دهد. پیش از این اما در فصل نخست، نویسنده به کلیات قابل توجهی درباره‌ نفت و پیدایش آن در جهان، گذشته و تاریخچه‌اش، کشف آن در قرن نوزدهم و اهمیت سیاسی و اقتصادی‌ای که متعاقباً پیدا کرد، اشاره می‌کند و در این مسیر ذخائر و منابع مهم نفت در جهان و محصولات آن را معرفی می‌نماید.

کتاب از ۱۴ فصل تشکیل شده که هر فصل آن دارای بخش‌های مخنلف و مرتبط با هم است. نویسنده قبل از رسیدن به جریان نفت در خاورمیانه و ایران، به نظریات علمی و صنعتی درباره‌ نفت، تصفیه، حمل‌ونقل، فروش و دلایل اهمیت نفت در کنار مطالعات علمی، زیان‌های معاملاتی، کارتل نفت و نظارت بر بازارها و تعیین بهای آن پرداخته است. در ادامه، مبارزه و رقابت بر سر نفت در مناطق مختلف جهان از جمله خاورمیانه، روسیه، مکزیک و آمریکای جنوبی و مرکزی بررسی شده و سپس در یک فصل جداگانه، اهمیت نفت در کشورهای خاورمیانه تجزیه و تحلیل شده است.

مصطفی فاتح در این کتاب به مسأله‌ انرژی اتمی هم پرداخته و سپس تاریخچه‌ نفت در ایران را بررسی می‌کند. این بررسی‌ها با وضعیت نفت در جنوب و شمال ایران، کشمکش‌های نفتی، قوانین مربوط به ملی شدن صنعت نفت و آغاز زمامداری دکتر مصدق، کوتاهی‌های شرکت نفت، سیاست‌های انگلیس در قبال نفت و علاقه‌مندی دیگر دولت‌ها به نفت ایران ادامه می‌یابد و سرانجام با پرداختن به جزئیات جریان ملی شدن صنعت نفت به اتمام می‌رسد.

در قسمتی از کتاب «پنجاه سال نفت ایران» می‌خوانیم: «در ده سال اخیر صحبت نفت نقل مجلس‌ها شده و باید هم باشد و چه خوب می‌شد اگر سال‌های پیش این موضوع مورد توجه واقع می‌گشت. اهمیت نفت برای ایران به‌قدری زیاد است که می‌توان آن را از هر نظر یکی از مسائل حیاتی محسوب داشت. ولی چه باید کرد؛ نادانی و بی‌خبری توده مردم که معلول مستقیم فساد طبقه حاکمه این کشور بوده و می‌باشد، مردم را از بسیاری از مصالح ضروری خویش بی‌خبر گذاشت و نتیجه این شد که ما فقط از ده سال پیش به فکر نفت و صحبت نفت افتادیم. معذالک باز هم دیر نشده و باز هم وقت باقی است. اگر متصدیان امور بگذارند و بخواهند که مردم به‌طور جدّی از حقایق مربوط به نفت آگاه شوند در مدت کوتاهی جبران مافات خواهد شد. هوش و نبوغ ملت ایران و علاقه‌مندی افراد صالح در این محیط نامساعدی که طبقه حاکمه از دیرزمانی ایجاد کرده است باز هم موجب همه نوع امیدواری می‌باشد و چنان‌که مشاهده می‌شود در ظرف همین چند سال که صحبت نفت به میان آمده هریک از اشخاص خیرخواه و علاقه‌مند به‌قدر مقدور با تألیف کتاب و رساله و جمع‌آوری و انتشار اطلاعات مفید تا حدّی در رفع ابهام کوشیده‌اند و جامعه را به پاره‌ای از حقایق آشنا نموده‌اند به‌قسمی که اکنون معلومات مردم درباره نفت و به‌خصوص نفت ایران به مقدار زیادی توسعه یافته است. اما چیزی که هست باز هم بسیاری از حقایق مجهول و مکتوم مانده و پرده‌برداری از آن مجهولات کمک بزرگی به پیشرفت مصالح ملی ما از نظر نفت خواهد کرد.»

کتاب «پنجاه سال نفت ایران» مصطفی فاتح در اوایل سال ۱۳۳۵ انتشار یافت که اطلاعات مفیدی درباره‌ نفت در آن مندرج بود. در این کتاب، اسناد و آمار جالبی درج شده بود که اهمیت کتاب را برای خواننده روشن می‌ساخت. در جلد دوم این کتاب پیرامون قرارداد با کنسرسیوم، افشاگری‌هایی شده و آماده چاپ بود که روز ۱۷ شهریور ۱۳۳۷ مأمورین سازمان امنیت به خانه نویسنده ریختند و او را بازداشت نموده، کلیه اسناد و مدارک را همراه خود بردند.

مصطفی فاتح (اسفند ۱۲۷۴ – شهریور ۱۳۵۷) سیاستمدار، نویسنده، بانکدار و معاون شرکت نفت ایران و انگلیس بود. وی در سال ۱۲۷۴ در اصفهان به‌دنیا آمد. پدرش احمدخان فاتح‌الملک فرمانده قشون اصفهان بود. تحصیلات ابتدایی را در اصفهان گذراند سپس به تهران نقل‌مکان نموده و وارد مدرسه آمریکایی شد و پس از ۵ سال، در ۱۲۹۳ برای ادامه تحصیل به آمریکا سفر کرد.

پس از ورود به آمریکا، ابتدا در رشته پزشکی در دانشگاه جان هاپکینز مشغول تحصیل گردید ولی به‌زودی علاقه‌مند رشته اقتصاد شده و به دانشگاه کلمبیا عزیمت نمود و موفق به اخذ لیسانس اقتصاد گردید و از پایان‌نامه خود با عنوان «وضع اقتصادی ایران» دفاع کرد.

بعد از بازنشستگی از شرکت نفت، فعالیت اقتصادی او به‌صورت خصوصی ادامه یافت، فاتح به‌همراه دو تن از فرزندان عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما عضو هیئت‌مدیره بانک تهران بود که در ۱۳۳۱ تأسیس شد. پس از بازنشستگی دوبار دستگیر و حبس شد؛ بار اول در آذر ۱۳۳۲ هم‌زمان با ورود نیکسون به تهران و بار دوم در شهریور ۱۳۳۷ بود.

از اقدامات وی پس از برکناری، تألیف کتاب «پنجاه سال نفت ایران» در دو مجلد بود که جلد نخست آن در ۱۳۳۵ انتشار پیدا کرد و جلد دوم در ۱۳۳۷ در پی دستگیری فاتح به دستور محمدرضاشاه توسط سازمان امنیت مصادره شد. در شهریور ۱۳۴۳ محمدرضا پهلوی در نطقی در رادیو و تلویزیون به‌دنبال ترور حسنعلی منصور و مرگ او، این اقدام را ناشی از دخالت بیگانه خواند و بی‌هیچ مقدمه‌ای، مصطفی فاتح را مأمور انگلیسی‌ها برای تشکیل حزب توده معرفی کرد.