«صنعت نفت ایران: بیست سال پس از ملّی شدن»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، کتاب «صنعت نفت ایران: بیست سال پس از ملی شدن» نوشته فؤاد روحانی به این دلیل کتاب مهمی است که نویسنده سابقه‌ای طولانی در صنعت نفت ایران داشته و در سال‌های ملی شدن نفت به‌عنوان مشاور حقوقی در بسیاری از مذاکرات حضور داشته و بنابراین مشاهدات خود از مذاکرات را در این کتاب آورده است.

در سال ۱۳۳۰، دولت ایران صنعت نفت را در سراسر کشور ملی اعلام نمود. این عمل چون با الغای امتیاز شرکت نفت انگلیس و ایران شروع شد، مخالفت شدید شرکت مذکور و دولت انگلستان و به‌طور کلی کارتل بین‌المللی نفت را برانگیخت و بحرانی ایجاد نمود که سه سال و نیم به طول انجامید و بالاخره با عقد قرارداد کنسرسیوم پایان یافت.
طی مدت مذکور، کوشش‌های فراوانی برای حل اختلاف بین دولت ایران و شرکت سابق به‌عمل آمد و مذاکرات طولانی با هیئت‌های مختلف که از طرف شرکت سابق و دولت انگلستان و دیگران به ایران اعزام شدند، صورت گرفت ولی رفع اختلاف به‌علت‌ عدم توافق نظر درباره مفهوم اصل ملی شدن و راهی که با اصل مورد اشاره منطبق باشد، میسر نگردید تا این‌که بالاخره دولت ایران در سال ۱۳۳۳ قرارداد فروش نفت به کنسرسیوم را برای رفع اختلاف شرکت سابق و احیای صنعت نفت ایران، منعقد نمود.

بیش از هفتاد سال از ملی شدن صنعت نفت می‌گذرد و طی این سال‌ها، کتب و تألیفات زیادی ملی شدن صنعت نفت را از جنبه‌های گوناگون مورد واکاوی قرار داده‌اند، اما کتاب «صنعت نفت ایران: بیست سال پس از ملی شدن» اثر فؤاد روحانی از آن‌رو حائز اهمیت است که نویسنده سابقه طولانی در صنعت نفت ایران داشته و در سال‌های ملی شدن نفت نیز به‌عنوان مشاور حقوقی در بسیاری از مذاکرات حضور داشته و لذا مشاهدات خود را از مذاکرات در این کتاب آورده است.

موضوع این کتاب، تاریخ دوره متوقف شدن جریان نفت ایران به‌علت ملی شدن آن است که سه سال و نیم، از فروردین ۱۳۳۰ تا مهر ماه ۱۳۳۳ است. در این کتاب، درباره مطالب مربوط به سال‌های قبل از ۱۳۳۰ فقط آن‌قدر گفته می‌شود که برای روشن شدن جریانات دوره سه سال و نیم مذکور ضرورت دارد و درخصوص وقایع بعد از سال ۱۳۳۳ یعنی تاریخ تصویب قرارداد فروش نفت (کنسرسیوم) مطلقا بحثی به میان نمی‌آید.

نویسنده، مهم‌ترین واقعه تاریخ صنعت نفت را جریان ملی شدن نفت می‌داند و می‌نویسد واضح است که ایران در کلیه تحولات عمده صنعت نفت در منطقه خاورمیانه همواره پیش‌قدم بوده است. اعطای امتیاز، تجدیدنظر در امتیاز، الغای امتیاز، ملی کردن صنعت نفت و تأسیس شرکت ملی، مشارکت با شرکت‌های خارجی، تغییر رژیم پنجاه‌پنجاه، ورود در بازارهای بین‌المللی، عقد قرارداد «خدمات»، همه این اقدامات اولین‌بار در کشور ما انجام یافته‌اند و هریک راه را برای پیشرفت به سوی اقدام بعدی باز کرده است.

فؤاد روحانی تا پیش از ملی شدن صنعت نفت به امور اداری و حقوقی در شرکت نفت انگلیس و ایران اشتغال داشت و در دوران ملی شدن نفت، سمت مشاور حقوقی شرکت ملی نفت ایران را به‌عهده گرفت. پس از تجدید سازمان شرکت ملی نفت، به عضویت هیئت‌مدیره شرکت درآمد و سپس به قائم‌مقامی ریاست هیئت مذکور منصوب شد. او در این کتاب در تلاش بوده که نهایت دقت را در نوشتن مطالب به‌عمل آورد و تمام مطالب را با ذکر مأخذ آورده، اما در بعضی جاها که خود شاهد گفت‌وگو یا مذاکرات یک کمیسیون یا هیئت خاص بوده، از شواهد و دیده‌های خود در متن استفاده کرده است.

درمورد مذاکرات مربوط به قرارداد الحاقی و در مذاکرات با میسیون جکسون، سمت مترجمی با توافق طرفین به‌عهده روحانی بود و در سال‌های بحرانی ملی شدن نفت، مأموریت‌های مختلفی نیز از قبیل دفاع در دادگاه‌های ژاپن و ایتالیا در مقابل دعاوی شرکت سابق درمورد فروش نفت به شرکت‌های ژاپنی و ایتالیایی و شرکت در کمیسیون صنعتی نفت (وابسته به سازمان بین‌المللی کار) در لاهه و مذاکره درباره امکان حل اختلاف با شرکت سابق، به روحانی واگذار شد و بالاخره در طی تمام مذاکرات دولت ایران با هشت شرکت بزرگ بین‌المللی نفت درخصوص قرارداد کنسرسیوم نیز فؤاد روحانی به‌عنوان مترجم و مشاور حقوقی هیئت نمایندگی ایران، شرکت داشت.

فؤاد روحانی در تألیف این کتاب، از ورود به جنبه‌های سیاسی موضوع اعم از داخلی و خارجی خودداری کرده و در این مورد، می‌نویسد: «آن‌چه برای ضبط در تاریخ لازم است، شرح پیشامدهایی است که رخ داده و هرچند پیشامدها غالباً مولود جریانات و تحولات سیاسی می‌باشند، ولی از طرفی نگارنده هیچ‌گاه داخل در هیچ حزب یا دسته‌ای نبوده و مطلقاً فعالیت‌های سیاسی نداشته است و به این جهت کسب اطلاع مستقیم و قابل اطمینان در این مسائل برای او ممکن نبوده است». او همچنین معتقد است انگیزه‌ها و اعمال نظرهای سیاسی در این خصوص به‌حدی تعصب‌آمیز است که گذشته از مشکوک بودن خود تفسیر، حتی حقیقت آن‌چه که به‌عنوان شرح ماوقع گفته شده است، مورد تردید قرار دارد.

نویسنده در ابتدای این کتاب، مفهوم ملی کردن و اصول حقوقی مربوط به آن را توضیح داده و پس از آوردن داستان نفت از امتیاز دارسی تا الغای قرارداد شرکت نفت انگلیس و ایران، به ماجراهای ملی شدن صنعت نفت پرداخته و مسائل حقوقی آن از قبیل شکایت دولت انگلستان به شورای امنیت و سفر دکتر مصدق به آمریکا را شرح داده و به روند حل مسائل فی‌مابین و تلاش‌های دو طرف اشاره کرده است. روحانی همچنین درباره شرایط اقتصادی ایران در سال‌های بحرانی ملی شدن نفت در وضعیت تحریم مطالبی نوشته است و در فصول پایانی نیز به مذاکرات با کنسرسیوم و قراردادهای فروش نفت و گاز و پرداخت غرامت شرکت نفت انگلیس و ایران پرداخته است.

در پایان، خاطرنشان می‌سازد که کتاب «صنعت نفت ایران: بیست سال پس از ملی شدن» نوشته فؤاد روحانی، بار اول در سال ۱۳۵۲ توسط شرکت سهامی کتاب‌های جیبی و با همکاری انتشارات فرانکلین منتشر شده و پس از آن نیز چندبار تجدید چاپ شده است.