«از مصدق تاریخی تا مصدق اسطوره‌ای»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، یکصد سال است که نام محمد مصدق در سپهر سیاسی ایران شنیده می‌شود. ستایشگران او بسیارند و تقبیح‌کنندگانش نیز پرشمار؛ اما چه او را دوست داشته باشیم، چه از او متنفر باشیم، نمی‌توانیم نقش او را در تاریخ معاصر ایران و ملی شدن صنعت نفت کتمان کنیم.

با گذشت بیش‌تر از هفتاد سال از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، هنوز مصدق و کارنامه‌اش موضوع بحث پژوهشگران تاریخ و سیاست معاصر ایران است و همچنان پژوهشگران در جست‌وجوی زوایایی تازه از حیات سیاسی او؛ دوران کودکی، نوجوانی، جوانی، وکالت، صدارت و حبس و حصر وی را می‌کاوند.

مصدق از شخصیت‌های تأثیرگذار در تاریخ ایران معاصر است که طی دوره‌ نخست وزیری، اقدامات و اصلاحات مهمی داشته است. او اولین سیاست‌مدار خاورمیانه بود که با ملی کردن صنعت نفت، پرچم مبارزه اقتصادی با قدرت‌های استعماری را برافراشت. او به طرق مختلف، سرمشقی برای سران ملی‌گرای دیگر همچون جمال عبدالناصر بود و در این مسیر، طرفداران زیادی پیدا کرد که البته مخالفان داخلی و خارجی نیز داشت.

از جمله نیروهای مؤثر طرفدار مصدق در این برهه تاریخی، جبهه ملی بود که در راستای اهداف مشترکی متشکل از گروه‌های مختلف ظهور یافت. ارتباط و پیوند این گروه‌ها و سپس اختلاف و جدایی آن‌ها از هم، در تصمیمات و اقدامات مصدق تأثیرگذار بود. مصدق با رهبری نهضت ملی، مبارزه علیه استعمار و سپس استبداد داخلی را شروع کرد، دشمنان خارجی وی از جمله انگلیس و آمریکا به‌منظور منافع نفتی و اقتصادی و دشمنان داخلی مصدق به‌خاطر منش دموکرات و ضداستبدادی و انجام اصلاحاتش با او برخورد کردند.

کتاب «از مصدق تاریخی تا مصدق اسطوره‌ای» یکی از جدیدترین کتاب‌هایی است که به مصدق پرداخته است. این کتاب نه تاریخ است، نه ادعایی درخصوص کشف اسناد تازه درباره‌ مصدق و کارنامه‌اش دارد؛ نه قصد ستایش یا نقد او را دارد و نه درباره زندگی اوست. با این وجود، هم به زندگی‌اش سرک می‌کشد و هم به اسناد کم‌تر دیده‌شده و کارنامه‌اش نگاهی می‌اندازد.

به‌همان اندازه که هر سال، کتاب‌ها و مقالات تازه‌ای در ستایش از مصدق نوشته می‌شود و به‌مناسبت ۲۸ مرداد، ۱۴ اسفند و ۲۹ اسفند و روزهای دیگر، نام و یاد او را گرامی می‌دارند، برخی از پژوهشگران نیز به‌صراحت در نقد او می‌نویسند و از ضرورت شکستنِ اسطوره‌ی مصدق می‌نویسند. اما این کتاب تلاش کرده است تا فارغ از این دوگانه، از منظری جدید به مصدق بنگرد.

علی‌اصغر سیدآبادی می‌نویسد: «در نوشتن تاریخ رسمی، معمولاً کم‌تر به گفته‌های شفاهیِ دست‌اندرکاران و فعالان ارجاع داده می‌شود، زیرا این گفته‌ها معمولاً با سوگیری‌ها و منافع شخصی همراه است؛ اما در این کتاب، از آن‌جا که بیش از صحت و سقم اطلاعات، نحوه‌ی پدیداری رویدادها یا شخصیت‌ها در اذهان مورد توجه است، از این گفت‌وگوها در کنار شواهد و اسناد دیگر به‌عنوان محملی برای آگاهی از این پدیدارها سود جسته‌ام. به‌طور مثال، احساس تحقیر ملی هنگام وقوع جنگ جهانی و اشغال ایران را بیش از هر کسی در ذهنیت نظامیانی یافتم که کماکان هوادار رضاشاه یا محمدرضاشاه بودند. این احساسات را در قالب گزاره‌های صادق/کاذب نمی‌توان سنجید. خوشبختانه در سال‌های اخیر، متون مکتوب بسیاری از این گفت‌وگوها نیز در دسترس قرار گرفته است. من اغلب فایل‌های صوتیِ این گفت‌وگوها را بررسی کرده‌ام، اما به‌راحتی می‌توان با مراجعه به پایگاه‌های اینترنتی این مراکز به متن این گفت‌وگوها نیز دست یافت. در ارجاع‌دهی به این گفت‌وگوها، از نام مصاحبه‌شونده، نام مؤسسه و شماره‌ نوار استفاده کرده‌ام.»

موضوع اصلیِ این کتاب، «پدیدار» مصدق است و نویسنده در کوشش است که توضیح دهد مصدق در افکار عمومی یا در روانِ جمعیِ ایرانیان چگونه پدیدار شده و مصدق تاریخی در چه شرایطی و با چه فرآیندی به مصدق اسطوره‌ای تبدیل شده است؟

به‌نظر می‌رسد دوگانگی برخورد پژوهشگران با مصدق، حاصل پیچیدگی شخصیت او باشد. این پیچیدگی تنها حاصل هوش و تجربه نیست. در این‌که مصدق هم باهوش بود و هم به‌دلیل بیش از پنجاه سال فعالیت سیاسی در بالاترین سطوح حکومتی و پشت‌سر گذاشتن حوادث مختلف سیاسی، از جنگ جهانی گرفته تا تغییر سلسله و زندان و تبعید، صاحب تجربه‌هایی ویژه بود، تردیدی نیست؛ اما بر این دو عامل باید روحیه‌ بدبینی و پنهان‌کاری را هم افزود.

پنهان‌کاریِ هم‌زمان، که می‌تواند حاصل بدبینی باشد، می‌تواند همچون پوششی برای آن عمل کند. کنار هم نشستن مجموعه‌ای از ویژگی‌های متضاد از او شخصیتی پیچیده ساخته بود و باعث شده بود نقشه‌ ذهنی‌اش را پیش هیچ‌کس به‌طور کامل باز نکند. آبراهامیان فهرستی از صفاتی را که مطبوعات انگلیس و امریکا در آستانه‌ کودتا به ایرانیان و مصدق نسبت داده‌اند برشمرده است: غیرمعقول، یک‌دنده، خسته‌کننده، کله‌شق، خشن، متغیر، بی‌ثبات، ناراضی، بی‌عرضه، نادان، بیگانه‌هراس، بی‌تمایل به شناخت واقعیت‌ها، عارف‌مسلک، فاقد درک عادی، احساساتی و عاری از رضایت، ناخوشایند، به‌طرز ناامیدانه‌ای غیرمعقول، خیره‌سر، متعصب، وسواسی، وحشی، هیستریک، نمایشی، احساساتی، رنجور، از نظر ذهنی بی‌ثبات، غیرعادی، زن‌صفت و نیز نیرنگ‌باز و شرقی.

دو روز بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نیویورک‌تایمز در سرمقاله‌ ۲۱ آگوست ۱۹۵۳ خود با عنوان «ایران و جهان» نوشت: «ایرانی آدمی است با صبر بی‌پایان، جذابیت فراوان و نجابت، اما همچنین همان‌گونه که دیده‌ایم، خصلت بی‌ثباتی ناشی از احساساتی بودن و خشونت به‌هنگام برآشفتن را نیز در خود دارد.»

نشریه‌ انگلیسی آبزرور مصدق را «متعصب تباهی‌ناپذیر»، «پیرمرد گیج، اما احساساتی و سرسخت در برابر مباحث عقلی»، «سیاست‌مداری متحیر و کوته‌بین» و دارای «یک ایده‌ سیاسی در آن کله‌ بزرگ» توصیف کرد و عناوینی مانند «فرانکشتاین تراژیک»، «روبسپیر سالخورده» و «کرنسکی شکست‌خورده» به او داد. این نشریه، ضمن این‌که نمی‌تواند از پیچیدگی شخصیت مصدق سر در بیاورد، اشاره‌ای کم‌رنگ به نقشه‌ ذهنی او دارد: دارای یک ایده‌ سیاسی در آن کله‌ بزرگ.

اما همه‌ این توصیفات، دو دلیل عمده دارد که یکی پیچیدگی شخصیت مصدق بود، که به‌راحتی نمی‌توانستند او را از میدان به در کنند و از شرّش خلاص شوند و دومی توصیفی است در قطار توصیف‌هایی که ذکرش رفت: «محروم‌کننده‌ جهان آزاد از نیازهای عمده‌ نفتی.»

کتاب «از مصدق تاریخی تا مصدق اسطوره‌ای: با نگاهی به آثار و اسناد کم‌تر دیده‌شده» توسط علی‌اصغر سیدآبادی تألیف شده است و با ویراستاریِ فرهاد سلیمان‌نژاد، سال ۱۴۰۳ در ۲۷۲ صفحه به همت نشر اگر، در دسترس علاقه‌مندان کتاب و کتاب‌خوانی قرار گرفته است.