«بحران نفت در ایران؛ از ناسیونالیسم تا کودتا»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از خبرگزاری کتاب ایران، کتاب «بحران نفت در ایران؛ از ناسیونالیسم تا کودتا» تألیف یرواند آبراهامیان و ترجمه محمدابراهیم فتاحی، به همت نشر نی روانه بازار کتاب شده است.

این کتاب یکی از آخرین پژوهش‌های آبراهامیان است و در پنج فصل تنظیم شده: «مداخله آمریکا»، «نگرانی آمریکا نفت بود یا کمونیسم؟»، «سیاست پارلمانی»، «در راه کودتا» و «خاطره بازبینی‌شده». روزشمار ملی شدن صنعت نفت ایران و فهرست اشخاص برجسته از پیوست‌های کتاب است.

محمدابراهیم فتاحی در ابتدای کتاب، می‌نویسد: «اهمیت اثر حاضر در آن است که در تألیف آن از تازه‌ترین اسناد دولت ایالات متحده آمریکا درباره ایران در دوره نخست‌وزیری دکتر محمد مصدق که در سال ۲۰۱۷ از بایگانی محرمانه خارج شده‌اند، استفاده شده است. درخصوص برگردان فارسی کتاب حاضر، یادآوری این نکته بسیار ضروری است که نویسنده پس از پایان نگارش اولیه اثر، آن را برای این مترجم ارسال کرد. بنابراین ترجمه براساس پیش‌نویس اولیه متن انگلیسی پیش از انتشار صورت گرفته است.»

نویسنده در پیش‌گفتار کتاب آورده است: «انتشار اسناد اخیر دولت ایالات متحده آمریکا درباره ایران در دوره مصدق – ۲۸ ماه پرکشاکش از آوریل ۱۹۵۱ تا آگوست ۱۹۵۱/ اردیبهشت ۱۳۳۰ تا مرداد ۱۳۳۲ – انگیزه‌ای شد برای تألیف این کتاب.»

وزارت خارجه آمریکا این اسناد را در ماه نوامبر ۲۰۱۷/ آبان ۱۳۹۶، یعنی سال‌ها پس از به پایان رسیدن مهلت قانونی ۳۰ساله، در مجموعه‌ای تحت عنوان روابط خارجی ایالات متحده آمریکا، که از این پس به اختصار فروس نوشته می‌شود، منتشر کرد.

بریتانیا حتی تا اواخر سال ۱۹۷۸/ اوایل سال ۱۳۵۷ در پی گرفتن تضمین از ایالات متحده آمریکا بود که با انتشار چنین اسنادی، پای این کشور را در «سقوط مصدق» به میان نکشاند. در آن تاریخ، بریتانیا هشدار داد که «اوضاع کنونی فرصت مناسبی است تا افکار عمومی بار دیگر بر این فصل از تاریخ ایران تمرکز نمایند. بر این اساس، امیدواریم ایالات متحده آمریکا بر رویکرد مشترک مبنی بر به حداقل رساندن خسارت ناشی از انتشار این اسناد به منافع ما اتفاق ‌نظر داشته باشد.»

اسناد جدید فروس شامل ۳۷۵ سند است که درمجموع ۱۰۰۰ صفحه می‌شود. این مجموعه دربرگیرنده مجموعه گسترده‌ای از تلگرام و تلگراف، گزارش، یادداشت، صورت‌جلسات و گزارش‌های روزانه و سایر مکاتبات میان وزارت خارجه و سفارت ایالات متحده آمریکا و نیز مکاتبات و مراسلات هیئت دولت آمریکا، سازمان سیا و شورای امنیت ملی آمریکا – به‌ویژه اسناد سالانه و ادواری ارزیابی اطلاعات ملی – است. بنابراین، تعجبی ندارد که این اسناد، اطلاعات ارزشمندی درباره سیاست‌های این دوره – به‌ویژه مداخله آمریکا در ایران – در اختیار قرار می‌دهد.

مقصود این کتاب عمدتاً معطوف به گشودن رازهای سیاست آمریکا در قبال ایران طی آن ماه‌های پرمناقشه است و وارد بحث‌های مربوط به نقش بحران نفت در جنگ سرد و جزئیات کودتای مرداد ۱۳۳۲ نخواهد شد. احتمالاً تا باز شدن بایگانی‌های اسناد اتحاد جماهیر شوروی، نکته تازه‌ای برای آشکار شدن نخواهد داشت. این کتاب به‌جای تکرار روایت‌های کودتا و جنگ سرد، به نکات تازه‌ای می‌پردازد که این اسناد از سیاست آمریکا در قبال ایران برملا می‌سازند، سیاست‌هایی که درنهایت به کودتا منجر شد.

پس از انتشار این کتاب به زبان اصلی، نظرات مهمی درباره آن ارائه شد. از جمله مازیار بهروز، استاد رشته تاریخ دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو درباره آن، نوشت: «پژوهش تازه آبراهامیان پایانی است بر این افسانه که پیشنهاد نفتی آمریکا – بریتانیا در سال‌های ۱۳۳۰-۱۳۳۲ سخاوتمندانه بود و باید از سوی مصدق پذیرفته می‌شد. این اثر به‌وضوح نشان می‌دهد این پیشنهاد، در کنار دیگر مسائل، به‌منظور خریدن وقت برای حل بحران از طریق «معامله با یک دولت دوستِ» پس از مصدق «طراحی» شده بود.»

گری سیک، پژوهشگر و مفسر مسائل خاورمیانه و استاد دانشگاه کلمبیا نیز درباره این روایت آبراهامیان از بحران نفت در ایران و کودتای آمریکایی در سقوط دولت ملی و مردمی ایران در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، چنین نوشته است: «یرواند آبراهامیان بررسی ژرفی از اسناد جدیدِ نقش آمریکا در کودتای سال ۱۳۳۲ که منجر به برکناری نخست‌وزیر مصدق و بازگشت شاه به سلطنت شد، ارائه کرده است. فهم رویدادهای مربوط به آن وقایع، موضوعی است همچنان داغ و زنده. آبراهامیان در بررسی خود، موضوعات اساسی زیر را مدّنظر قرار می‌دهد: مناقشه بر سر چه بود، نفت یا کمونیسم؟ نقش آمریکا در این حوادث چقدر تعیین‌کننده بود؟ تأثیر این رویدادها بر روابط کنونی آمریکا با ایران چگونه است؟ همه کسانی که به دانستن پاسخ این پرسش‌ها یا پرسش‌های دیگر علاقه دارند در این گزارشِ مناقشه‌آمیزِ جذاب، پاسخ‌هایی معتبر و قانع‌کننده درباره این واقعه مهم تاریخ معاصر خاورمیانه خواهند یافت.»

چاپ پنجم کتاب «بحران نفت در ایران؛ از ناسیونالیسم تا کودتا» با قطع رقعی، در ۲۷۰ صفحه، با جلد شومیز و قیمت ۲۸۰.۰۰۰ تومان در دسترس علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار گرفته است. این کتاب – چنان‌که پیش‌تر اشاره شد – نوشته یرواند آبراهامیان و ترجمه محمدابراهیم فتاحی است و توسط نشر نی چاپ شده.