«جنبش ملّی شدن صنعت نفت ایران»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه، کتاب حاضر که عنوانش گویای منظور و محتوی است و خوشبختانه با فراغت کافی و دسترسی لازم به مدارک مستند تألیف شده است؛ شاید جامع‌ترین و دقیق‌ترین کتاب در نوع خود باشد که به‌منظور ارائه افتخارانگیزترین حماسه ملت ایران برای نجات از پیچیده‌ترین زنجیرهای اسارت استیلاگران غربی بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ نوشته شده است.

حماسه‌ای در اوج نهضت‌های ملی ما که با وجود شکست نهایی، به‌وجودآورنده پیروزهای بسیار ارزنده و سازنده بود. این قیام نه‌تنها تاریخ ایران بلکه تاریخ کشورهای استعمارزده‌ای چون مصر و الجزایر را ورق زد و تاریخ استعمارگری یک امپراطوری حیله‌گر و غارتگر را به صفحه آخر رساند.

در سال ۱۲۸۰، قراردادی توسط دربار به امضا رسید که به قرارداد دارسی معروف شد و به‌مدت نیم قرن، فصلی از تسلط انگلیس بر حیات سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی ایران گشود. قرارداد دارسی به‌شکلی دیگر، در سال ۱۳۱۲ تمدید شد و در مدتی کوتاه، انحصارات کشورهای مرکز با دست‌اندازی به منابع کشورهای پیرامون به تمرکز تولید و تراکم سرمایه دست یافتند و به مبارزه برای به‌دست آوردن بازار کار و کالا و سرمایه پرداختند و جنگ جهانی دوم با چنین اهدافی آغاز شد.

حاکمیت مطلق دولت بریتانیا بر صنعت نفت ایران تا اواسط قرن بیستم میلادی ادامه یافت. با این احوال، فقط از واپسین سال‌های جنگ جهانی دوم بدان‌سو بود که منافع اساساً نامشروع بریتانیا در ایران در روندی تدریجی ولی مداوم از سوی مردم کشور از اقشار مختلف مورد تعرض و انتقاد قرار گرفته و چند سال بعد و طی واپسین روزهای دهه ۱۳۲۰ش، منجر به ملی شدن صنعت نفت ایران شد که خود البته تحولات سیاسی اقتصادی قابل توجه و سخت اثرگذار و تعیین‌کننده‌ای را به‌دنبال آورد.

نویسنده کتاب با توجه به شغل خود (افسر بازنشسته نیروی هوایی)، به مدارک مستند جهت تألیف دسترسی داشته است. این پژوهش، با استناد به منابع متعدد، رویدادهای مربوط به جنبش ملی شدن صنعت نفت به رهبری آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق را توضیح می‌دهد. هدف نویسنده، ارائه افتخارانگیزترین حماسه ملت ایران برای نجات از پیچیده‌ترین زنجیرهای اسارت استیلاگران غربی بعد از کودتای ۲۸ مرداد است.

این مجموعه به سه بخش تقسیم می‌شود: بخش نخست مشتمل بر دو کتاب مستقل است؛ کتاب اول با عنوان جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران با فصل‌های «از امتیازنامه دارسی تا رد مقاوله‌نامه‌ قوام – سادچیکف»، «جنبش ملی شدن صنعت نفت» و «دوره دوم زمامداری دکتر مصدق» است. کتاب دوم که «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲» عنوان گرفته، شامل سه فصل «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲»، «کودتاچیان را بشناسیم» و «صفحه‌ای سیاه از تاریخ ایران» است.

در بخش دوم، ترجمه مقاله‌ای از مارک. ج. گازیوروسکی در شعبه علوم سیاسی دانشگاه ایالتی لویزیانا پیرامون کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را داریم که در شماره ۱۹ مجله بین‌المللی مطالعات خاورمیانه در سال ۱۹۷۸ انتشار یافته است. با بررسی مجموعه این اسناد به اسرار تازه و حقایق تکان‌دهنده‌ای برخورد می‌کنیم؛ شبکه‌ای وسیع از عوامل سازمان‌های جاسوسی با میلیون‌ها دلار اعتبار مجهز می‌شود تا جنبش ضدّاستعماری ملت ایران را که در مسیر پیروزی بود، سرکوب کند.

قسمت سوم کتاب «جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲» نیز دربردارنده سه گزارش از دکتر جُرج مک‌گی و رنون والترز پیرامون ملی شدن شرکت نفت انگلیس و ایران و داستان مذاکرات میان مصدق و هریمن است.

نخستین چاپ کتاب «جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲» در ۵۴۴ صفحه و با قطع وزیری، در دسترس علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار گرفت. این کتاب، تألیف سرهنگ غلامرضا نجاتی بوده و به همت شرکت سهامی انتشار، در سال ۱۳۶۴ روانه بازار کتاب شده است.