«طلای سیاه در مس داستان»

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از خبرگزاری کتاب ایران، کتاب «طلای سیاه در مس داستان» با موضوع بررسی بازتاب وضعیت کارگران صنعت نفت در ادبیات داستانی معاصر و رویکرد داستان‌نویسان ایرانی به غرب و غربیان به قلم نسیم خلیلی منتشر شده است.

مؤلف در پیشگفتار کتاب نوشته است: «این پژوهش درواقع تنیده‌ای است از دو موضوع «نفت» و «غرب» و بازنمایی آن‌‌ها در ادبیات معاصر ایران؛ با این توضیح که نویسنده ذیل گستره اصلی ادبیات، دو گونه‌ ادبی داستانی را بیش‌تر و خاطرات را کم‌تر به‌عنوان منابع اصلی خود در این پژوهش برگزیده است.»

وی می‌افزاید: «بررسی اجمالی نویسنده در ابتدای کار نشان داد که مطالعه‌ بازتاب نفت در آثار داستانی ایران معاصر و یا خاطرات، بدون پرداختن به چگونگی مواجهه ایرانیان با غربی‌ها در بستر داستان و خاطرات، مطالعه‌‌ای ابتر است. بر همین اساس، نویسنده ضمن تعهد به بررسی بازتاب نفت، در رفت‌وآمدی همیشگی میان این موضوع و انعکاس ستیز و سازش با غربیان در گونه‌‌های داستان و خاطرات بوده و بازنمایی نفت را در بستر همین مواجهه پیگیری کرده است.»

کتاب مذکور را آن‌چنان که نویسنده در معرفی پشت جلد به آن اشاره داشته است، می‌توان تاریخ‌نگاری مردم و گروه‌های به‌ حاشیه رانده‌شده همچون کارگران صنعت نفت و روستائیان دانست. خلیلی که همواره در داستان‌ها و تاریخ‌نگاری‌هایش کوشیده فراموش‌شدگان تاریخ ایران را به نسل جوان ایرانی معرفی کند، در این اثر نیز به‌صورتی پیگیرانه و از دل ادبیات معاصر و خاطرات به‌دنبال شناسایی آدم‌هایی رفته که در هیاهوی حوادث تاریخ معاصر ایران صدایشان گم شده است.

خلیلی که خود دانش‌آموخته دکتری تاریخ ایران است، با آگاهی از سرشت سیاسی منابع تاریخ‌نگارانه ایرانی که در آن‌ها صرفاً حاکمان و طبقات اشراف موضوعیت داشته‌اند و به‌سختی می‌توان در آن‌ها سراغی از تاریخ مردم گرفت، در رویکردی غیرکلیشه‌ای، پایه‌های پژوهش خود را بر قصه و خاطره استوار ساخته است. همین رویکرد باعث شده است تا شاید برای نخستین‌بار در اثری پژوهشی با جزئیاتی از تحولات تاریخ اجتماعی معاصر ایران مواجه شویم که پیش از این صرفاً به‌دلیل غیرآکادمیک دانستن منابع ادبی و این رهیافت از سوی پژوهشگران دانشگاهی، مورد اعتنا واقع نشده بود.

شوربختانه روایت ملی شدن نفت در ایران، روایتی است شهری و بیش‌ترین پژوهش‌ها درباره آن حول محور تهران و شخصیت‌های سیاسی مثل شاه، دکتر مصدق، آیت‌الله کاشانی و چهره‌های مشهور حزبی دور می‌زند و کم‌تر پیش آمده که اطلاعاتی از نوع نگرش و کنش مردم معمولی ایران در سایر شهر‌ها یا در مناطق روستایی دستمایه تحقیق قرار بگیرد و تقریباً آگاهی‌های ما در این زمینه نزدیک به صفر است. از همین‌رو، شاید بزرگ‌ترین مزیت «طلای سیاه در مس داستان» را می‌توان یادکرد کسانی دانست که زیر آوار نگرش‌های شهرمدار و سیاست‌زده به دست فراموشی سپرده شدند.

کتاب در چهار فصل سامان یافته است و در هر فصل نویسنده کوشیده با اتکا به داستان‌های بومی مناطق غرب و جنوب غربی ایران که بیش‌ترین صنایع نفتی ایران و نیز مستشاران غربی در آن‌جا‌ها مستقر بودند، ماجرای اقشار فرودست را برای مخاطبان بازگو کند. گرچه توجه نویسنده به‌دلیل نوع رویکرد و منابع‌اش اغلب معطوف به ادبیات جنوب بوده است، اما این امر باعث نشده تا از خلال خاطرات و قصه‌ها مثلاً پیامد‌های اجتماعی نهضت ملی نفت یا حضور غربی‌ها در ایران را در مناطقی مانند یزد، کرمان و کرمانشاه دنبال نکند.

شاید این تصور که بتوان برای نمونه در آثار هوشنگ مرادی کرمانی یا جلد نخست خاطرات احمد زیدآبادی، اطلاعاتی درباره تاریخ معاصر ایران به‌ویژه ملی شدن صنعت نفت پیدا کرد و آن‌ها را چونان اطلاعات استخراج‌شده از منابع رسمی معتبر دانست، قدری یا بهتر است بگوییم تا اندازه زیادی عجیب دانست، اما خلیلی خود را برای انجام این پژوهش صرفاً در حصار منابع رسمی یا خاطره‌نگاری‌های سیاسی اسیر نکرده است.

درمجموع، می‌توان «طلای سیاه در مس داستان» را مثالی از پژوهشی دانست که با گذر از مرز‌های ژانر تاریخ‌نگاری متعارف یا پژوهش‌های محض ادبی، ترکیبی از این دو قلمرو را در خدمت به صدا درآوردن خاموشان تاریخ معاصر ایران قرار داده است. این کتاب به همت نشر خزه منتشر شده است.