ملّی شدن نفت ماهیتاً دینی و اسلامی بود

■ به گزارش پایگاه خبری نفت‌رسانه و به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)، صنعت نفت ایران در سال ۱۳۲۹ با محوریت آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق و خواست مردم، از استعمار انگلیس خارج و ملی می‌شود و پس از آن نخست‌وزیریِ دولت ملی به‌نام مصدق رقم می‌خورد. نهضت ملی با همه‌ی‌ موفقیت‌ها ناگهان با استعفای دولت مصدق و بر سر کار آمدن قوام‌السلطنه و خطر بازگشت سلطه‌ی‌ انگلیس بر نفت ایران مواجه می‌شود. آیت‌الله کاشانی بار دیگر مردم را به صحنه می‌آورد و نخست‌وزیری مجدد دکتر مصدق را فراهم می‌کند. اما این‌بار مصدق با کاشانی سر ناسازگاری و اختلاف می‌گذارد که به خانه‌نشینی کاشانی منجر می‌شود. مصدق در مقابله با شکایت‌ها و افزون‌خواهی‌های انگلیس نسبت به نفت ایران، به آمریکا اعتماد می‌کند و این‌بار نوبت آمریکاست که پاسخ اعتماد مصدق را با ایجاد کودتا و سقوط دولت ملی او بدهد.

آنچه در این سلسله‌مطالب آمده است، روایت تاریخی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای از زمینه‌های شکل‌گیری اعتراض مردمی به استعمار نفت توسط بیگانه تا ملی شدن صنعت نفت، قیام ۳۰ تیر و کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ است. در این مجموعه، از ۳۴ سخنرانی رهبر انقلاب طی سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۱ استفاده شده است.

فصل اوّل: ملّی شدن صنعت نفت
نقش علما و انگیزه دینی مردم در نهضت ملّی صنعت نفت
خصوصیت با مردم بودن (روحانیت) باعث شده است که در تحولات عظیم اجتماعی کشور ما – که مهم‌ترین کشور شیعه‌ی دنیاست – روحانیت پیش‌قدم باشد. شما ببینید کدام تحول ‌بزرگ و اساسی – سیاسی محض – در کشور انجام گرفته است که در آن روحانیت در صف مقدم نباشد؛ از ایستادگی در مقابل دست‌اندازی اقتصادی خارجی‌ها (که) مظهرش ماجرای تنباکو و «قرارداد رژی» در زمان میرزای شیرازی بود؛ نمونه‌ی دیگرش در قرارداد «رویتر» بود که باز آنجا روحانیون مخالفت کردند؛ نمونه‌ی دیگرش در شروع مشروطیت بود که روحانیون پیش‌قدم بودند. در قضیه‌ی ملی شدن صنعت نفت هم باز روحانیون بودند که جلو افتادند. (۵۷) هیچ کانون و مرکزی در ایران وجود نداشت که بتواند ملت را بسیج کند؛ مگر روحانیت و پرچمداران دین، با شعار دین. (۵۸)

ایمان دینی جزو مهم‌ترین عناصر مقاومت و تحرک این کشور است؛ مال امروز هم نیست، از ۱۳۰ سال، ۱۴۰ سال پیش به این‌طرف، هر حرکتی در این کشور انجام گرفته است که اثرگذار، جریان‌ساز و مؤثر بوده است، عنصر ایمان دینی حرف اول را در آن می‌زده است. (۵۹) مردم که در ماجراهای مصدق و قبل از روی کار آمدن مصدق، اجتماعات بزرگی تشکیل دادند، مردم که در ماجرای خلع ید انگلیس‌ها و شرکت انگلیسی از نفت جنوب آن‌همه تظاهرات کردند، شعر خواندند، سخنرانی کردند، تظاهرات راه انداختند، در همه‌ی شهرهای بزرگ کشور و مردم که در ماجرای سی ‌تیر در مقابل حکومت، حکومت تحمیلی قوام‌السلطنه ایستادند و قدرت شاه را به زانو درآوردند، این مردم – که تا این لحظات در صحنه بودند – با یک انگیزه آمده بودند و آن انگیزه‌ی دینی بود. (۶۰)

این‌که من مدام می‌گویم تاریخ را بخوانید، در تاریخ تأمل کنید، برای این‌هاست. اگر علما نبودند و انگیزه‌ی دینی نبود، قطعاً نهضت ملی شدن صنعت نفت پیش نمی‌رفت؛ این را همه بدانند. (۶۱) این یک حقیقتی است در باب نهضت ملی… این نهضت، یک نهضت ماهیتاً دینی و اسلامی بود. (۶۲) در مقدمه‌ی این نهضت، آیت‌الله کاشانی بود. پشتیبان او مرجع تقلیدی مثل مرحوم آسیدمحمدتقی خوانساری در قم بود. مروجان این فکر، یک جمعی در قم و در مشهد، یک عالم دینی، یک منبری درجه‌ی یک و یک فعال مذهبی گوینده‌ی متفکر درجه‌ی یک (بودند)؛ این‌ها مروجین نهضت ملی بودند، مردم به‌خاطر دین آمدند. بعد که مرحوم کاشانی را جدا کردند، علما را طرد کردند، مذهبی‌ها را کنار گذاشتند، مصدق شکست خورد. تا دین بود، تا عنصر ایمان دینی بود، حرکت به جلو بود؛ وقتی این (عنصر) از آن گرفته شد، حرکت متوقف شد، شکست خورد، تبدیل به عکس شد. (۶۳) این یک نکته‌ای است که متأسفانه در همه‌ی تحلیل‌هایی که از نهضت ملی می‌شود، مسکوت عنه گذاشتند و نخواستند از او اسمی بیاورند. طبیعی است که بعد از ماجرای نهضت ملی و شکست نهضت ملی مدت‌ها رژیم سر کار بود، آن کسانی هم که راجع به دوران نهضت ملی حرف می‌زدند غالباً ملی‌گراهایی بودند که با دین میانه‌ای نداشتند، سروکاری نداشتند، خیلی علاقه‌ای هم نداشتند و معتقد به سیاست دینی و دین سیاسی نبودند؛ اما این یک حقیقتی است. (۶۴)

۵۷- ۱۳۸۵/۰۸/۱۷
۵۸- ۱۳۸۱/۰۳/۱۴
۵۹- ۱۳۹۵/۱۰/۱۹
۶۰- ۱۳۶۳/۰۴/۲۹
۶۱- ۱۳۹۵/۱۰/۱۹
۶۲- ۱۳۶۳/۰۴/۲۹
۶۳- ۱۳۹۵/۱۰/۱۹
۶۴- ۱۳۶۳/۰۴/۲۹