دکتر مصدق یک انسان لیبرال و آزادیخواهی بود که اعتقاد داشت جامعه همینجور با همین نظام زندگی کند، منتها انگلیسها یا مثلاً قدرتهای خارجی بر آن حکومت نداشته باشند. (اما) مرحوم آیتالله کاشانی یک فرد مکتبی بود.
این انسان اگر اهل قناعت نبود، اگر آدمی بود که دارای بلندپروازیهای دنیاطلبانه بود، یقیناً آینده خودش را تأمین میکرد. یک چنین شخصیتی، آیتالله کاشانی بود. مبارز، شجاع، از هیچ دولتی، از هیچ قدرتی، هیچوقت نترسید.
آیتالله کاشانی هوشیارانه مسائل را میدید، زمینهچینی نفوذ آمریکا در کشور را بعد از واقعه خلع ید و روی کار آمدن دکتر مصدق بهروشنی پیشبینی کرده بود، حتی به دکتر مصدق خبر هم داد که متأسفانه البته اثری نکرد.
بعد از آن که مجدداً دولت دکتر مصدق روی کار آمد، اولین عکسالعملی که نشان داد، بیاعتنایی به مرحوم آیتالله کاشانی بود. مصدق دید مردم آمدند «یا مرگ یا مصدق» گفتند، مطلب بر او مشتبه شد، خیال کرد این مردم از او حمایت میکنند.
قوامالسلطنه فقط ۳ روز توانست نخستوزیر باقی بماند. مگر میشد در مقابل امواج عظیم مردم مقاومت کرد؟ قوامالسلطنه کنار رفت و مصدق دوباره سرِ کار آمد. عامل و قهرمان و صحنهگردان اصلی این ماجرا، مرحوم کاشانی بود.
«آن کسی که در نقطه مقابل حرکت انگلیسیها در ایران است، آن کسی که دستگاه استبداد شاه و دستگاه انگلیسها و کمپانیها و سوءاستفادهچیها او را درواقع سد و مانع در راه خودشان میدانند، آن مصدق نیست، آیتالله کاشانی است.»
مصدق رفت پیش شاه و استعفای خودش را به شاه داد؛ با اینکه مجلس رأی اعتماد به دولت مصدق داده بود، مصدق رفت و بدون اینکه هیچکس را در جریان بگذارد، با مرحوم کاشانی مشورت بکند؛ رفت استعفا کرد.
آیتالله کاشانی با علاقه و احساساتی که مردم نسبت به او داشتند، ارادتی که داشتند، توانست حکومتی را که از طرف شاه بود، متزلزل کند و زمینهسازی کند برای تشکیل یک حکومت ملی و مردمی و مصدق را بر سر کار بیاورد.
بعد از جریان ترور رزمآرا، روزنامهها عکسی را منتشر کردند که مرحوم کاشانی دستش را گذاشته روی سر مرحوم طهماسبی که قاتل رزمآرا بود… بنابراین از زدن رزمآرا، مرحوم کاشانی استقبال میکند، این هم که قاتل رزمآراست.
اگر علما نبودند و انگیزه دینی نبود، قطعاً ملی شدن صنعت نفت پیش نمیرفت؛ این را همه بدانند. این یک حقیقتی است در باب نهضت ملی… این نهضت، یک نهضت ماهیتاً دینی و اسلامی بود. در مقدمه این نهضت، آیتالله کاشانی بود.
